••niedziela•, 14 •lutego• 2010 14:38• |
W?o?cianie w ziemi dobrzy?skiej w XIX wieku
W pierwszej po?owie XIX wieku ch?opi mieszkali w cha?upach z drewna i krytych s?omianym dachem. Budynki te by?y w?asno?ci? dworu. Przewa?a?y cha?upy niewielkie, sk?adaj?ce si? z dwch izb, zwykle z kominami murowanymi, ale te? drewnianymi oblepionymi glin?.
Ch?opi odrabiali pa?szczyzn? i p?acili czynsz. Najcz??ciej te dwie formy zale?no?ci wobec dworu by?y ??czone. Czynsz okre?lany by? dla ka?dego gospodarstwa w kwocie pieni?dzy. Pa?szczyzna sprz??ajna i r?czna wyznaczona by?a zwykle w okresach od ?w. Wojciecha do ?w. Marcina ( 23 kwiecie? 3 listopad) i odr?bnie w czasie ?niw. Cz?sto okre?lano tak?e ch?opom obowi?zek tzw. wywzek, czyli transportu p?odw rolnych oraz daniny w naturze, np. jaj, mleka, mas?a, g?si. Mieszka?cy wsi nieposiadaj?cy zagrody i gospodarstwa zwi?zani byli zwykle z dworem umow? dzier?awn?, np. owczarz lub ogrodowy.
W po?owie XIX wieku pa?szczyzna zanik?a i zosta?a zast?piona czynszem.
Ch?opi maj?cy status samodzielnego gospodarza, posiadali gospodarstwa powy?ej 3 i dochodz?ce do 10-20 morgw. Status gospodarza zwi?zany by? z wielko?ci? trzymanego gospodarstwa, ale rwnie? ze zwi?kszonymi powinno?ciami wobec dworu.
Ch?opi morgownicy to osoby zasiedlaj?ce gospodarstwa jedno lub kilkumorgowe. Oprcz gospodarzy i morgownikw teren wsi dobrzy?skiej zamieszkiwa?a ludno?? bezrolna, okre?lana jako kopcarze lub przytulnicy. Powszechnie w ziemi dobrzy?skiej ludno?? ta by?a nazywana komornikami. Posiadali zwykle cha?up? z ogrodem, ale nie wi?kszym ni? morgowy, krow? na utrzymaniu dworskim. Lokalnie, tak jak w Strzygach, nazywano komornikw kopcarzami, poniewa? otrzymywali tzw. pr?twk?, na innych terenach cz?sto mierzon? na kopy zbo?a. Kopcarze mieli wy?sze uposa?enie komornicze i stanowili wy?sz? kategori? robotnikw. W zamian za ogrd, mieszkanie i kopy zbo?a lub innych p?odw byli obowi?zani do odrabiania darmo 2-3 dni w tygodniu. Kopcarzy wi?zano z folwarkiem, nie daj?c im ?adnego prawa do sta?ego korzystania z gruntu. Byli oni ca?kowicie zale?ni od umw z dworem.
Na komornym folwarcznym znajdowa?y si? cz?sto wdowy lub wdowcy, tak zwane przytulnie lub przytulnicy, ktrzy od zagonu otrzymanej roli odrabiali w ?niwa po 2 dni w tygodniu.
Dekret uw?aszczeniowy z 1864 roku wprowadzi? nowe stosunki ekonomiczne na wsi. Ch?opi otrzymali na w?asno?? posiadane grunty wraz z budynkami i inwentarzem oraz zostali uwolnieni od wszelkich powinno?ci i prac na folwarku. Ziemi nie otrzyma?a w procesie uw?aszczenia dotychczasowa ludno?? bezrolna, ktra sta?a si? w tym momencie podstawow? si?? robocz? na folwarku, jako tzw. s?u?ba dworska.
Zaliczano do nich rzemie?lnikw dworskich (kowali, ko?odziejw, stelmachw), dozorcw (karbowych, oganiaczy, gajowych, ??kowych, owczarzy, furmanw) oraz ordynariuszy (fornali, parobkw do wo?w, byd?a i ja?owizny oraz luzakw do prac polowych).
Osobn? grup? stanowili komornicy, ktrzy rekrutowali si? ze starych, wys?u?onych parobkw, wdw, panien z dzie?mi. Za mieszkanie, zagony i pasienie krowy odrabiali w polu, zw?aszcza przy ?niwach.
S?u?ba dworska mieszka?a w budynkach zwanymi czworakami lub koszarami. Mieszka?o w nich 4-8 rodzin. Na og? ka?da rodzina zajmowa?a jedno pomieszczenie. Zdarza?o si? jednak, ?e i dwie rodziny mieszka?y w jednej izbie, s?u??cej jednocze?nie za kuchni?.
W czworakach mieszkali ordynariusze (znaczn? cz??? wynagrodzenia otrzymywali w naturze, czyli ordynarii), ktrzy byli podstawow? si?a robocz? na folwarku. Musieli oni dostarcza? do pracy tzw. posy?ki. Je?eli nie mieli nikogo odpowiedniego w rodzinie, musieli taka osob? znale?? i przewa?nie da? jej u siebie mieszkanie, cho? zdarza?o si?, ?e posy?ki mieszka?y we wsi.
Przy czworakach znajdowa?y si? zwykle chlewki, gdzie ordynariusze mogli trzyma? ?winie i kury. Mogli te? chowa? krowy w pomieszczeniu dworskim oraz karmi? sieczk? dworsk? i pa?? na dworskim pastwisku, ale po krowach dziedzica. Na okres zwi?kszonych prac polowych zatrudniano robotnikw sezonowych.
Budynki w gospodarstwach ch?opskich w II po?owie XIX wieku wznoszono w dalszym ci?gu g?wnie z drewna i gliny. Bardzo rzadko i tylko w zamo?niejszych gospodarstwach, spotyka?o si? budynki z ceg?y. Z kamienia wznoszono czasem obory i chlewy. Pomimo, ?e dom o ?cianach z gliny uwa?ano za bardzo trwa?y i ciep?y, ?wiadectwem zamo?no?ci by?o posiadanie domu drewnianego, je?li nie ceglanego. Dachy w zabudowaniach ch?opskich kryto s?om?, gontem, dranicami, kleniem (odmiana gontu), bardzo rzadko dachwk?.
?rd?o: Strzygi w ziemi dobrzy?skiej Piotr Ga?kowski, Kazimierz Gr??awski, wyd. Urz?d Gminy Osiek 2006, str. 115-124