LISTY EMIGRANT�W cz.1

Wst?p

            Od d?u?szego czasu zastanawia?em si?, jaki prezent ?wi?teczny sprawi? naszym sta?ym go?ciom portalowym. Maj?c na uwadze fakt, ?e nie znam genealoga amatora prowadz?cego poszukiwania w?asnych korzeni na ziemi dobrzy?skiej, kt�ry by nie posiada? w swoim drzewie osoby - emigranta do Ameryki, prezentowany artyku? traktuj? jako swoisty prezent pod choink? dla wszystkich Dobrzyniak�w.

            Autork? artyku?u jest Iwona Dakiniewicz - felietonistka biuletynu �Rodziny� wydawanego przez Polskie Stowarzyszenie Genealogiczne Ameryki (PGSA), w kt�rym to wydawnictwie prezentowany tekst mia? premier? w wersji angloj?zycznej.

Artyku? I.Dakiniewicz jest bardzo ciekawy i niezwykle warto?ciowy. Ju? na pierwszy rzut oka przykuje on uwag? nie tylko genealog�w, ale r�wnie? wszystkich czytelnik�w, kt�rych przodkowie ponad 100 lat temu wyjechali z Ojczyzny za chlebem. Jego bardzo mocn? stron? s? przytoczone fragmenty list�w, kt�re w doskona?y spos�b uzupe?niaj? poruszan? tematyk?. Wybrane przez autork? cytaty mo?na traktowa? jako swoiste akwarele, kt�rymi ka?dy czytelnik jest w stanie namalowa? obraz wiernie odzwierciedlaj?cy ?ycie polskiego emigranta w Ameryce na prze?omie XIX/XX wieku.

W ko?cowym akapicie autorka wyra?a nadziej?, ?e po up?ywie ponad 120 lat, cho? jeden list trafi do potomk�w emigrant�w.  

Redakcja portalu r�wnie? wierzy w to, ?e po opublikowaniu cz??ci 2 - wykazu adresat�w, dotychczasowi go?cie portalowi na pewno nie odpuszcz? i wsp�lnie doprowadzimy do d?ugo oczekiwanego fina?u, dostarczenia korespondencji do wskazanego przez nadawc? miejsca.

Redaktor, grudzie? 2012r.

 

Listy by?y jedynym  ??cznikiem miedzy rozdzielonymi rodzinami. Bardzo oczekiwane  z obydwu stron. List z Ameryki by? nie tylko wa?nym wydarzeniem, ale i zwiastunem pomy?lno?ci, nieustanna nadzieja na lepsz? przysz?o??. Korespondencja   z  Ameryki  do Polski   dociera?a  w�wczas   oko?o  2  miesi?cy  to  ju? nie tyle   istotny  by?  d?ugi   czas  oczekiwania co  regularno??  wymiany list�w.  Brak odpowiedzi by? najgorszym  wariantem,   analizowanym  na  wiele  mo?liwo?ci.

 "Najukocha?si Rodzice, nie wiem czy si? na mnie gniewacie ?e na ?aden list nie  odpisujecie  a pos?a?em ju? do was kilka  list�w  i nie mam  od  was ?adnego odpisu . Najukocha?si Rodzice prosz? Was, aby?cie  odpisali na ten list, bo jak nie odpiszecie to ja do was tez pisa? nie b?d?  "

Listowne   kontakty  setek   tysi?cy   st?sknionych      rodzin    rekompensowa?y    wielkie nostalgie,   scala?y   wi?zi  rodzinne,    i  co  bardzo istotne   w wi?kszo?ci     finalizowa?y     projekty     dotycz?ce      emigracji   kolejnych     cz?onk�w  rodzin   oraz     zapewnia?y       sukcesywn?  pomoc  materialn?.   Ta,  zdawa?oby si?  niezak?�cona,  w?dr�wka    przekaz�w  rodzinnych   z   Ameryki    zacz??a     natrafia?    na   powa?na   blokad? :   na    kontrole    zaborc�w   w   urz?dach  pocztowych . 

Urz?dnicy  carscy   pierwsi     wpadli  na  pomys?    cenzurowania   list�w  z  Ameryki .   Skrupulatnie  je   czytali   i  konfiskowali    wszystkie  te, kt�re  zawiera?y  jakiekolwiek   informacje     o   planach   ?ci?gni?cia     pozosta?ych  cz?onk�w  rodzin   do  Ameryki , a  wi?c   instrukcje   przekraczania    granicy  pruskiej ,   uzyskiwania  szyfkart,   kontakt�w  z  agentami   itp.    Ta  agresywna  praktyka  zaborc�w  wynika?a   z  prostego  rachunku  ekonomicznego ;   coraz  to  bardziej intensywny  odp?yw  taniej  si?y  roboczej   zagra?a?  gospodarce.   Zdecydowana   wi?kszo??   nadawc�w i adresat�w  by?a  tego   zupe?nie   nie?wiadoma   co   powodowa?o  smutne,   niekiedy   trwale   i  tragiczne    roz??ki  .

Losy   niedostarczonych     list�w  pozostawa?y  tajemnic?   obcych   agresor�w   a?   do    ko?ca   drugiej    dekady   XX wieku ,  kiedy to  Polska   odzyska?a  wolno??  i tym samym     strze?one   instytucje  obcych   mocarstw   wraz  z   ich  archiwami  przesz?y  pod    jurysdykcje  rodak�w.   Odzyskiwane  akta   trafia?y  do  archiw�w  a  tam  by?y  z  czasem  skrz?tnie  opracowywane  i  konserwowane  .  

Tu?  przed  wybuchem   drugiej  wojny ?wiatowej   dostarczono   do  archiwum warszawskiego  dwie  opas?e  skrzynie  z   ?elaznymi  okuciami.  Znalezione  w  piwnicach   pod  siedzib?    dawnej    Kancelarii   Policmajstra  Warszawskiego .

Pierwsz?   osob?, kt�ra  zainteresowa?a  si?  tajemnicza  zawarto?ci?  skrzy?  by? profesor   Witold  Kula .  Odkrycie  by?o  fascynuj?ce;    tysi?ce   skonfiskowanych    list�w   emigrant�w   z   Ameryki  P�?nocnej   i  Brazylii    z   okresu  od    listopada  1890r.  do   maja  1891r. (okres   tzw.  gor?czki brazylijskiej) ,    adresowanych   do  miejscowo?ci       w  powiatach :   rypi?skim,   lipnowskim  i sierpeckim.  Praktycznie  ca?y  teren  p�?nocnej   cz??ci   guberni p?ockiej,  s?siaduj?cej  z  Prusami.

Prof. Kula   natychmiast   zareagowa?   na   warto??  historyczno-naukow?    tego    zbioru   i   ochoczo   zadeklarowa?  si?   do  ich   opracowywania   w   swojej    konspiracyjnej  pracowni  (  by? to  ju?   czas   okupacji niemieckiej )  a   poniewa?      kolekcja   sk?ada?a  si?   z   ponad     8  tysi?cy     jednostek    i    nie    by?o mo?liwo?ci     lokalowych   za      grupowe    kwerendy   a  misja   wymaga?a    du?ej  konspiracji ,  -   to  prof. Kula   wpad?  na pomys? ,  aby  zaanga?owa?   do  pracy badawczej  swoich  student�w.    Przekazywa?   im   sukcesywnie  pliki list�w   wraz  z   ankiet?  badawcz? ,  a  ci  zabierali     listy     do  swoich dom�w.    Niestety  projekt  profesora   nie  zosta?   w  pe?ni  zrealizowany.  Skrzynie  z  listami    sp?on??y  w  sierpniu   1944r.  na  skutek   wybuchu   powstania   warszawskiego .   

Ale  ocala?o  oko?o  800   list�w,   z  tych  partii,   kt�re  by?y   rozdysponowane  po domach   student�w.   

Fina?  pracy badawczej   nast?pi?  dopiero   w  latach  sze??dziesi?tych XX w. ,  kiedy  to     profesor  Kula   opublikowa?    wszystkie   listy   wraz   z    ich   opracowaniem  syntetycznym .

Lektura   "List�w   Emigrant�w "   prof. Kuli   oraz   innych   list�w    emigrant�w   z  r�?nych okres�w ,   jakich   wiele   przet?umaczy?am ,  uderza  niesamowita   skala  podobie?stwa.                     

Adresatami   list�w   byli  najcz??ciej    pro?ci   ch?opi , kt�rzy  nie  mieli  wcze?niej     kontaktu  z    listown?  form?  komunikacji.    Wielu z  nich   by?o  analfabetami i      zmuszeni  byli  szuka?  pomocy  u innych.    

Listy  pisane   by?y  fonetycznie ,   z  mas?   b??d�w  j?zykowych ,   ko?lawym   pismem,   bez     znak�w  interpunkcyjnych   i   akapit�w ,   lokalna    gwara    -  co    sprawia    trudno??     w   czytaniu  i  rozumieniu .  Lecz mimo  niskiego   poziomu    pisowni   list�w       to   zaskakuje   ich    forma     ekspresji ,    wyra?any   powszechny   szacunek    do   warto?ci   religijnych ,   wi?zi  rodzinnych  i  d�br  materialnych    ....... .  Listy  pisane by?y    jakby  jedn?  dusz?;    ten sam  porz?dek   my?li,    ta sama   hierarchia  wa?no?ci.      

Zwykle  zaczyna?y  si?  od    s?�w:  "  Niech b?dzie  pochwalony  Jezus  Chrystus  "   ,  kolejne zdania  to   pytania    o  zdrowie , o powodzenie  a  nast?pnie  poruszane  by?y   typowe   kwestie   rodzinne;    bytowe ... . Ale i  te  sk?adaj?  si?   na  pewien  schemat  . Relacje  rodzinne    mi?dzy  emigrantami  a    tymi ,  co    zostali    w  ojczy?nie     by?y            powtarzalne  i dotyczy?y  troski  o  byt  ,  opis�w    sytuacji    najbli?szych  ,   zapewnienia     pomocy   i   plan�w  na  przysz?o?? .    

"Tu trzeba  mie?  zdrowie  , aby pracowa?"  .  ?atwiej    by?o znosi?   choroby   w  domu rodzinnym    ni?   w   obcym ?rodowisku   gdzie  emigranci  musieli    by?   zdani   sami  na siebie . Oderwanie  od  korzeni  pot?gowa?o    ich  samotno??   i obawy  przed    choroba .   Bywa?o, ?e  pomoc   lekarska  rujnowa?a    finansowo .

Brat  pisa?  do  siostry :   "  ...  i nie gniewaj si?  kochana siostro ze na tw�j list nie odpisa?em ale moja ?ona rozchorowa?a si? przy po?ogu i by?a bardzo s?aba i prze to bardzo si? wykosztowa?em. Odle?a?a 10 tygodni co mnie kosztowa?o blisko 100 dolar�w, a ty mi ci?gle piszesz o szyfkarcie dla c�rki .."

M??  do ?ony:    "130 rubli przemarnowa?em na doktor�w i na bardzo drogie lekarstwa. Choroba moja by?a z ci??kiej pracy i ca?y spuch?em jak k?oda "    

Wysy?anie   szyfkart ,   bilet�w  do   Ziemi  Obiecanej ,     odbywa?o si?   wed?ug   klucza   rodzinnej  hierarchii   :   ojcowie   wpierw  my?leli   o  ?onach   i dzieciach ,  kawalerowie     o    narzeczonych ,  rodze?stwie    i  rodzicach ,   szyfkarty   dla  dalszych krewnych     i    s?siad�w    by?y te? forma  wdzi?czno?ci  za  pomoc  w  kraju .  Poniewa?  nie zawsze  szyfkarty  dochodzi?y  do kraju    zapobiegliwi   emigranci     korzystali    z po?rednictwa   agent�w  w  portach   lub na stacjach kolejowych .  Instruowali  krewnych   gdzie maj?  si?  zg?osi?  po odbi�r.       

"Dzi?kuje ci kochana siostro za odpis i powiadam ci, ?e szyfkarty przes?a? nie mog?, bo pos?a?em Antkowi, a ojciec chce pos?a? dalej do ciotki Jadwigi i jej dziewczyny, a tobie kochana siostro bym wys?a? p�?niej, bo razem jest za ci??ko "

" Kochana ?ono, szyfkart? odbierzesz u agenta w Berlinie tylko dobrze chowaj czerwona kartk? z adresem com ci pos?a?am w li?cie. I nie daj si? zwie?? jakim oszustom co czyhaj? na dworcach. Id? prosto do biura agenta .  "  

Temat   zimy   to niemal  ?elazna    pozycja  w     listach    ;  jaka  mieli?cie   zim?  ?    czy by?a   dobra   czy  z?a  ?   .  Zima   determinowa?a   byty   rodzin  po obu  stronach oceanu . D?uga   i sroga   zima   napawa?a   ch?op�w   lekiem   przed  g?odem ,   ze   zgromadzone    zapasy  i  oszcz?dno?ci     nie   wystarcza  na prze?ycie .  Dla  emigrant�w  oznacza?a   mniejsze  szanse  na  znalezienie  pracy .   Nawet  w  du?ych  zak?adach przemys?owych   i kopalniach  by?y  przestoje    na  okres    zimy .   Dlatego te?   cz?sto  radzili  w listach , aby  nie  szykowa?  si?   do wyjazdu   wcze?niej   jak  w  marcu  .         

 " ... tej zimy mia?em robot?, ale licha bo tylko po dolarze na dzie? i jeszcze jak by? deszcz albo ?nieg to nic si? nie robi?o, to nawet nie mo?na na z?ycie zarobi?  \..\"   

 " W zim? jest wiele ch?op�w bez roboty i mo?na si? w zim? tak zad?u?y?, ze ledwie w lecie d?ug odrobi ." 

"  .. a teraz nie ma co robi? w zimie, bo ja sam ju? nie robi? od nowego roku, tylko polowa ludzi robi.....fabryki tylko po? czasu robi?, a i pod ziemia bardzo licho robi?  .."

Opis     podro?y    i   liczne  wskaz�wki  jak  wyszykowa?  si?    na  drog?,   jak   przekroczy?   "zielon?"    granic?,    kogo przekupi?,   jak rozmawia?    z   obcymi .    Przestrzegali  przed    niebezpiecze?stwami.    Zaskakuje   szczeg�?owo??   relacji    i   wszelakich  instrukcji .            

 " Teraz wam opisze jak macie si? na podr�? przygotowa?: rzeczy jakie macie to we?cie z sob?, naturalnie byle czego to wam si? nie op?aci zabiera? poniewa? ga?ga?stwa to ju? jest dosy? w Ameryce. Antosia  mo?e wzi?? lepsze suknie ze sob? ale nich nie bierze takich do p�?kolan .... bo po pierwsze wygl?da jak po kujawsku a po drugie to by ja ameryka?skie dzieci kamieniami wyciska?y, tak samo  stryj, by si? postara? o jakie kr�tkie buty ...i co by mia? spodnie opuszczone. I dobrze by?oby dla was   aby?cie mogli jak najwi?cej chleba ?rutowego wzi?? ze sob? i kropli, kt�re si? nazywaj? Ofmanstrofen, bo zapewne b?dziecie chorowa? na wodzie"

" Jaka moja podr�? by?a ... musia?a i?? trzy wiorsty po ?niegu do pasa i nie?? Stasia, sama ju? by?am na po? umar?a. Musia?am  zap?aci? 8 rubli bez granice, a potem Prusakowi ... U?y?am zimna i strachu ." 

" Drogi bracie opisze ci moje przygody i cala moja podr�?. Jak?e?my wyjechali z domu w czwartek furmanka naj?ta od Kobielic  .. i przeprawili?my si? przez granice na  Micha?owo to Ruski nas rozproszyli, troje uciek?o do Prus, a 5 do Polski. A matk?   Rusek z?apa?. Wiec my si? przeprawili drugiej nocy i znale?li?my si? w Przybys?awie. Matk? Ruski uprowadzili na kordon, dalej do Bronis?awa i do Radziejowa i do Witowa. I we Witowie by?a uwolniona. I mia?a przy sobie dwa ruble i Rusek jej odebra? i przepad?y "   

" Jak jecha?em na morzu, to by?cie nie chcieli na to patrze?. Jecha?em przez 15 dni .. 9 dnia to u was by?o ?wi?to Matki Boskiej, a tu ju? ledwo si? ni potopi?y, a? si? woda kominami lala .... Ju? my?la?em, ?e ?wiata nie B?d? ogl?da?." 

Pierwszy  kontakt  z  Ziemia  Obiecan?      by?   zderzeniem     odmiennych     ?wiat�w   na  r�?nych  p?aszczyznach  . Obcy  j?zyk   i    ?rodowisko,     nieznany     system   pracy   i  ubezpiecze? ,    zale?no??   od   koniunktury    rynku   i  kondycji   fizycznej    -  to   najpowa?niejsze     progi           do pokonania    na  drodze  do  stabilizacji    i   dobrobytu.                 

Z   czasem   ameryka?skie miejscowo?ci     zamienia?y si?     w    narodowe    enklawy   co pomaga?o   w   szybszej     asymilacji    ?rodowiskowej.    Gorzej   by?o z  adaptacj?   na  ameryka?skim  rynku pracy.   W  kraju    praca    poddawana   by?a   rygorowi   p�r   roku  i cyklom  wegetacji ,  a   tu  musieli  si?     dostosowa? si?   do    pracy  przy  ta?mie  fabrycznej; nad??a?  za  ruchami maszyn    i    poleceniami   majstr�w .    

Nie  znane   im   by?y   strajki ,  zaskakiwa?a  ich  wielorasowo??   i  odmienne    zwyczaje  kulturowe .   

Konfrontacja  z  nowym   ?wiatem  cz?sto   by?a  tematem   list�w  .           

"  Miasto Nowy Jork jest bardzo bogate, tu nie ma ?adnego drewnianego domu. Ka?dy dom wygl?da jak naj?adniejszy pal?c, o?wiecony elektryczno?ci? ... gdy?my do niego wjechali to?my si? zastanowili co za bogactwa " 

"Kr�la tutaj nie mamy tylko republik?, dawniejsi mieszka?cy byli dzicy i teraz jeszcze bandy si? w?�cz? i tych si? boimy by nas nie napadli  "

"Nie rozumiem jak ci ludzie sobie uwa?aj? te Ameryk?, my?l?, ?e Ameryka to zloty kraj. To nie jest zloty ale nowy kraj, zaros?y w krzewiny ... i tu w ludzi orz? jak w ?yd�w za faraona 12 godzin dziennie. A ludzie  my?l?, ze tu z?ota nagarn? w  fartuch i lec? na o?lep. S? tu tacy co pieni?dze wysy?aj? do kraju, a sami z?yj? jak zwierz?ta. ?winie babki Izabelli wypuszczane s? z chlewa rankiem jak jeszcze ciemno, aby si? pospieszy?y wyzbiera? okruchy w ?ydowskiej piekarni ... "  

"Ja ci? nie my?l? wzi?? kochana zono, bo ja my?l? powr�ci? na jesieni, bo w Ameryce jest kator?nicza robota, wi?cej tu trzeba  potu wyla? przez dzie? jak u was przez tydzie? " 

" Tu sobie tak robotnika wybieraj? jak u nas byd?o na jarmarku ...aby by? zdr�w i silny. Ale to jest prawda ze kto m?ody ,   zdr�w, silny, pracowity i musi umie? po ameryka?sku to mo?e i do stu rubli na miesi?c zarobi?  " 

"W Czykago taka moda, ?e kawaler pannie nawet suknie do ?lubu musi kupi? i do domu co tylko potrzeba, a panna ten k?opot ma   co do ?lubu i?? "

"O metryk? nie potrzebujesz si? stara? bo tutaj dziewczyna si? o?eni bez metryki i papier�w "  

Kwestia    Pieni?dzy   i  d�br  materialnych   przewija  si?      we wszystkich listach .      Emigranci  nieustannie    s?ali pomoc     finansowa     do rodzin    w  kraju.   Pocz?tkowo  by?y  to  banknoty   jedno-   czy  dwudolarowe    za??czane  do list�w,    z  czasem   przekazy  telegraficzne   w  wysoko?ci   ?rednio   stu  i  kilkudziesi?ciu    dolar�w .   Powszechne   by?y  paczki  z  odzie??,   przyprawami ,   artyku?ami  pi?miennymi.      

Obie  strony   poczuwa?y si?   do obowi?zku   referowania  na bie??co  swoich    bilans�w        finansowych :   zar�wno    zysk�w   jak  i strat.    Ponad  to  ojcowie  emigranci  czuli si?    odpowiedzialni   za    stan  gospodarstw   pozostawionych      dzieciom  czy dziadkom    to   te?    korespondencyjnie     instruowali   czy   wr?cz   nakazywali  post?powa?  wed?ug   danych  wskaz�wek.  Je?li  nikt  z  najbli?szych  nie   pozosta?  na ojcowi?nie  -  to   emigranci  zwracali si?   o  pomoc  do s?siad�w .   

    Na podstawie  list�w   mo?na   odtworzy?   �wczesne  kursy  walut,  ceny bilet�w,  przeci?tne   zarobki ,   ceny towar�w  i us?ug ,  ?ywego inwentarza   i  nieruchomo?ci.

Syn  do  rodzic�w : "  Donosz? tak?e, ?e z d?ug�w ju? si? wyp?aci?em to jest odda?em 55 dolar�w. ?ycie przez ca?y czas kosztuje nie 68 dolar�w, na siebie wyda?em 19 dolar�w 15 cent�w, a wszystkich razem pieni?dzy zarobi?em 170 dolar�w 50 cent�w  .."    

 "  Kupcie sobie krow? na lato, a swingi to nie trzymajcie tak d?ugo -  tylko sprzeda? przed zima, byle by nie Ickowi bo was  okantuje, we?cie ja na targ i patrzcie wpierw jak tam inni handluj? .."    

"Teraz was zawiadamiam moi Najdro?si Rodacy o ziemi jaka jest w Ameryce, czyli gospodarstwa.... mo?na od razu sobie kupi? ?liczny kawal gruntu. Bor, laki, pastwiska. Za sum? 12 i po? dolara za akr. Tutaj w Hoffa Parku Pu?askim jest najlepsze po?o?enie, grunt tak urodzajny, nie widzia?em takich w Europie." 

T?sknoty            

Cho? natura   ch?opska   nie  nale?a?a    do  wylewnych ,  a  ich   ekspresja  uczu?   nie mia?a  nic  wsp�lnego   z   finezj?   to  w  listach  mno??  si?   wypowiedzi  o  nostalgii ,  smutku   czy  drobnych   rado?ciach  wyra?anych   w  spos�b   prosty   i  oczywisty .   Na przyk?ad  powiadamianie  o  ?mierci   cz?onka rodziny mia?o  charakter  komunikatu,  a    zapewnianie   o  swojej   pami?ci   i  mi?o?ci,  mimo lapidarnej  formy,   bywa?o  bardzo  przejmuj?ce .   

"Teraz kochane rodzice nie wiem co to znaczy pisa?em do was 3 listy i na ?aden nie dosta?em odpowiedzi, jest to mnie okropnie  dziwno czy ju? zej?cie poumierali czy tez nie chcecie do mnie pisa? .."

"Cikago to czysta Polska, ?piewy polskie mo?na s?ysze? w ko?ciele, nauki s? inne jak u nas, jest tam bardzo weso?o, ze si? t?sknoty zapomni. A za te dwa lata jak sobie o was wspomn? to mnie troch? t?skno .... Droga Mateczko i Drogi Ojczulku nie t?sknicie za mn?, bo ja wam dzi?kuje za wys?anie do Ameryki, mam w Bogu nadzieje,ze mnie raczy wys?ucha? pro?by mojej,?e ja  was jeszcze do ?mierci dochowam i na moich r?kach skonacie " .  

M??   dok?adnie   opisa?   d?ug?  podr�?  do portu   morskiego  i tak  zako?czy? : 

" A teraz opisze swoja t?skno?? jaka mam, ?ebym mia? skrzyd?a to zaraz do ciebie, kochana ?ono, frun?? bym"  

Nieporozumienia  ,  plotki     , szkalowanie      to  wprawdzie    nieuniknione  relacje       mi?dzyludzkie    jednak   d?uga roz??ka  pot?gowa?a  ?adunek  emocjonalny u   autor�w   list�w.  Typowe  nieporozumienia   rodzinne    dotyczy?y   najcz??ciej    rozdzielonych  ma??onk�w,   pretensji   o  nie  odpisywanie  i  zaniedbywanie  w  pami?ci,  o   wyr�?nianie   jednych  a    zapominaniu   o  innych,  donoszenia  plotek  od   os�b   trzecich.   K?�tnie, sensu stricto,  zachodzi?y  tylko  mi?dzy cz?onkami  rodzin  pozosta?ych  w  kraju  -  kiedy to  zwa?nione  strony  oskar?a?y si?  wzajemnie.   Karta  przetargowa   by?a  bieda ;  a  spos�b licytacji   kto  jest  w  wi?kszej  potrzebie  ilustrowa?    czarn?  rzeczywisto??, kt�rej  celem  nadrz?dnym  by?o  ludzkie  przetrwanie .

St?d  cz?ste  buntowanie    przeciwko   krewnym, donoszenie    o ich niegodziwo?ciach ,   o   ich  rzekomym    bogactwie  itp. 

Pozosta?e  na ojcowi?nie  ?ony   z  te?ciami   to kolejny grunt sprzyjaj?cy   konfliktom.       

Ale  i od  strony   ameryka?skiej   trafiali si?  "?yczliwi"     krewni    czy   s?siedzi  donosz?cy   o   gorsz?cych praktykach   m??a  czy ojca.   Tego  typu wie?ci  i donosy     burzy?y  krew  z    ?y?ach  najbli?szych , wnosi?y   zam?t    i szkodliw?   dramaturgi?    w  relacjach   rodzinnych  .       

"... dowiaduje si? co to si? sta?o ze ty m??owi nie  odpisujesz. On ci posy?a? pieni?dze  a ty mu jeszcze nie odpisa?a?, a on si? gniewa i m�wi, ?e jak mu nie odpiszesz to on nie chce o tobie  wiedzie?  ..."   

 "?ono chyba ze si? rozpu?ci?a to nie chce ci? tu widzie? ani w kraju ani nie chce ci? zna? bo to co inni pisz? do tych co s?  w Ameryce o ich ?onach to a? w?osy powstaj? na g?owie ..." 

"  Kochana ?ono, bardzo mi ?a?osno, ze mnie opu?ci?a, ze sakrament Ma??e?stwa prze?ama?a. Bardzo mnie jest ?a?osno, ze przez  twoich rodzic�w zostali?my roz??czeni i rozumniejsi ludzie si? z nas wy?miewaj?  .." 

"   a ty drogi bracie  to nie wierz s?owom szwagierki, bo ona gotowa skamle? jak pies, by? jej tylko wsp�?czu? i wi?cej dolar�w  przes?a?, a ludzie tu widz? jaka ona wystrojona .... , a na roli to niech?tna robi?, cale to pole za Antczakami ugorem  stoi, tak si? gospodaruje za twoje dobrodziejstwo .."    

"Piszesz mi tu o gorza?ce, ?e nosz? po dziesi?? butelek  w kieszeni i harmonijk? pod pacha. To ci niezawodnie doni�s? ten   Gowlaszczak. Prawda, ze gorza?k? pije, i harmonijk? tez  mam... gorza?k? to kupie za 25 cent�w ale tylko w sobot?, bo w inny dzie? to nie mam czasu, bo musz? robi?. A jakbym tak zapija? to bym robot? straci?." 

" A teraz donosz? wam o Wiktorze, bo jemu bardzo z?e idzie w Ameryce dlatego ze nie jest zdatny ... poniewa? jest leniowi jak  pies" 

Religijno??   by?a podstawa   warto?ci  Polak�w .    Silna  wiara  emigrant�w  w  moc  Boga   dodawa?a  otuchy i pokrzepia?a   rozdarte  serca.   Dowodem tego  s?   nieustanne   odnoszenia  si?   w listach  do   ?aski  bo?ej .

Emigranci    z  rado?ci?     informowali       o   ko?cio?ach   katolickich  ,    uroczysto?ciach      religijnych ,   o kontaktach   z  polskimi  ksi??mi . Ich obawy  przed  utrata     blisko?ci  z  Ko?cio?em  by?y  niepotrzebne.  W  Ameryce  mieli nawet  wi?ksza  swobod?   wyznania   ni?   w swojej  katolickiej    ojczy?nie .    

 "  Teraz kochana c�rko z Bogiem zaczynaj ta drog?, przygotuj si? do spowiedzi, bo to jest droga okropna, par? tysi?cy mil   woda trzeba jecha? .. i nie l?kaj si? niczego tylko zawsze  w  sercu Pana Boga miej, a Pan B�g ci? szcz??liwie doprowadzi " 

"W Ko?ciele polskie pie?ni ?piewamy, nie boimy si? nikogo, nikt nam nie zabroni.." 

 Zdarza?y si?  w listach   wierszyki,   przys?owia . Tak  o to skwitowa?   narzeczony      swoje    rozczarowanie  rozstaniem     z    dziewczyna  :   "  i  tak zrobi?em  jak  m�wi  stare  przys?owie :    ze lecia?y  g?si  , lecia?y ?ab?dzie  - jak  jeden kocha  to drugi  odejdzie  "

 Zdania  ko?cowe   zawiera?y   pozdrowienia   dla     rodziny   i   przyjaci�?,  z  wyszczeg�lnieniem  wszystkich imion.    Ta  cze??   bywa?a   niekiedy  najd?u?szym  fragmentem  ca?o?ci    listu .    Wida?  jak  bardzo wa?ne  by?o  wymienienie  ka?dego  z  osobna .  Gdyby  kogo?  pomini?to   to   mog?yby  to  wywo?a?   negatywne  spekulacje .

Pisz?c  ten  artyku?   przy?wieca?   mi  przede  wszystkim   jeden   cel:   aby   opublikowa? kompletna    list?   adresat�w   i   nadawc�w,  i  chocia?     min??o   122  lata   od  czasu    ich    nadania  ,  to  ?ywi?    nadzieje  , by  cho? jeden  list  trafi?   do potomk�w  emigrant�w   .  

Ostatecznie   zdecydowa?am  si?  pomin??   adresy ameryka?skie  oraz   dane   dotycz?ce   list�w   z   Brazylii    i  list�w  obcoj?zycznych  (jidysz , niemieckie) .    Ale je?li  odzew  czytelnik�w    oka?e  si?    ?ywy  -  to    wraz   z   wydawc?     uzgodnimy    termin     publikacji   adres�w  ameryka?skich    emigrant�w .  

Iwona Dakiniewicz