NIEZNANI  POWSTA?CY

         Za kilkana?cie dni b?dziemy obchodzi? 149-t? rocznic? wybuchu powstania styczniowego, wi?c jest ku temu najlepsza okazja, aby w?a?nie teraz przypomnie? o tym wa?nym wydarzeniu w historii Polski.

Wst?pem b?dzie cytat z ksi??ki �MW�, autorstwa Waldemara ?ysiaka, kt�ry doskonale oddaje atmosfer? tamtych dni oraz wprowadza w �wczesn? sytuacj? polityczn?.

� (�) W nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku, bez nale?ytego przygotowania, organizacji i odpowiedniej ilo?ci dow�dc�w, uzbrojeni w strzelby my?liwskie, rzucili si? na najwi?ksze mocarstwo Europy i Azji (�), kt�re dysponuj?c dziesi?tkami tysi?cy ?o?nierzy i setkami armat - przez kilkana?cie miesi?cy nie potrafi?o zgnie?? tego buntu (�) Nie by?o w ca?ej Historii bardziej szalonego i bardziej z g�ry skazanego na kl?sk? powstania. Tylko Polacy mogli wyda? co? tak kaboty?sko pi?knego, taki arcyromantyczny, europejski �boski wiatr� � kamikadze. Dzika, beznadziejna partyzantka polskiego mieszcza?stwa i polskiej szlachty, p?ac?cej krwi? za potworn? ciemnot? i obrzydliwe chamstwo swych przodk�w, kt�rzy zaprzepa?cili Polsk? w rubasznym pija?stwie, haniebnej sprzedajno?ci i obmierz?ej prywacie. To oni, synowie tych podgolonych, czerwononosych, herbowych tuman�w, m?odzi, naiwni, pi?kni i ju? o?wieceni, poszli na zatrat? w g??b las�w, z kt�rych wynurzali si? na mod?? wilczych stad i k?sali carskie wojska, a? powybijano im z?by i wkopano w ziemi?. Nosili w swych sercach tak ci??k? nienawi??, ?e z niej wyros?y na ich grobach kwiaty p?sowe jak krew�.

W tym zrywie niepodleg?o?ciowym wzi?li udzia? r�wnie? Polacy - poddani pruscy, kt�rzy nielegalnie przekraczali granice i w??czali si? do dzia?a? powsta?czych na terenie zaboru rosyjskiego. Ich mogi?y, cz?stokro? bezimienne, pozosta?y po drugiej stronie granicy. Matki, ?ony i dzieci powsta?c�w op?akuj?ce bolesn? strat? swoich bliskich nie mia?y mo?liwo?ci poznania okoliczno?ci ?mierci oraz miejsc ich poch�wk�w.

Po up?ywie niespe?na 150-ciu lat, w oparciu o zachowane materia?y archiwalne oraz szereg publikacji udost?pnionych w Bibliotekach Cyfrowych, powsta?a szansa na stworzenie pe?nej listy nazwisk uczestnik�w powstania, kt�rzy zgin?li na terenie ziemi dobrzy?skiej.

Dzisiejszy artyku? dotyczy powsta?c�w poleg?ych w potyczce pod wsi? ?apin�?ek, w gminie W?pielsk, w dniu 29 marca 1864 roku.

 Redaktor, stycze? 2012 r.

         Wczesnym rankiem 29 marca 1864 roku (drugi dzie? ?wi?t Wielkanocnych) niewielki pododdzia? w sile oko?o 70 piechur�w i 8 konnych przeprawi? si? na rosyjsk? stron? granicy, pomi?dzy miejscowo?ciami Podkolanki i ?awy, przez Drw?c? na ?�dkach i dotar? do wsi Tomkowo.

Powsta?cy (w przewa?aj?cej wi?kszo?ci pruscy poddani) byli przypisani do tzw. kompanii brodnickiej, kt�r? utworzono w lutym 1864 r. na terenie Prus. Wielka wyprawa w p?ockie (oko?o 1200 ludzi) organizowana przez p?k. Edmunda Callier na pomoc dogorywaj?cemu powstaniu, w wyniku wewn?trznych intryg i aresztowaniu wa?niejszych dow�dc�w, nie dosz?a do skutku.

(fragment mapy bitew i potyczek 1863-1864 w Kr�lestwie Kongresowym z datami star?,
u?o?onej przez St.Zieli?skiego, Rapperswil 1913)

Oddzia? powsta?czy, po kr�tkim postoju w Tomkowie, przemie?ci? si? w kierunku Radzik Du?ych i nast?pnie zaatakowa? posterunek graniczny w ?awach pod wsi? ?apin�?ek. W czasie ataku nie uda?o si? powsta?com zdoby? posterunku, jednak wzi?li do niewoli trzech rosyjskich ?o?nierzy. Na wie?? o zbli?aj?cym si? wi?kszym oddziale wojska powsta?cy wycofali si? i ukryli w s?siednim lesie. W tym samym czasie, do majora Denekina, dowodz?cego odzia?em stra?y granicznej w Dobrzyniu n.Drw?c?, dotar?a informacja o pobycie powsta?c�w w Tomkowie. W celu zatrzymania powsta?c�w wys?a? pododdzia? w sile 50-ciu ?o?nierzy pod dow�dztwem porucznika Polakowa. Po przybyciu do Tomkowa por. Polakow ustali? nowe miejsce pobytu powsta?c�w. Zarekwirowa? ch?opskie furmanki, kt�rymi dojecha? do skraju lasu, gdzie ukryli si? powsta?cy. W�wczas rozpocz?to wzajemny ostrza? z broni palnej, kt�ry zako?czy? si? zabiciem dow�dcy powsta?c�w. Po jego stracie polska obrona zachwia?a si?, co umo?liwi?o przemieszczenie si? Rosjan w g??b lasu. Tam dosz?o do ostatecznego starcia na bagnety, kt�re spowodowa?o wyparcie powsta?c�w z lasu na pobliskie pola i w ko?cu ich ucieczk?. Na miejsce potyczki przyby?y r�wnie? pododdzia?y rosyjskich ?o?nierzy zar�wno z posterunku granicznego w Osieku pod dow�dztwem ppor. ?osi?skiego jak i pododdzia? z Rypina pod dow�dztwem majora Kube.

Dodatkowe si?y ?o?nierzy rosyjskich umo?liwi?y dok?adne przeszukanie lasu, zatrzymanie kilkunastu powsta?c�w, zebranie zabitych, rannych oraz porzuconej broni.

?r�d?a rosyjskie, raporty wojskowych podawa?y niezgodne ze sob? dane dotycz?ce liczby zabitych, rannych i wzi?tych do niewoli.

�wczesna polska prasa szeroko komentowa?a starcie powsta?c�w w rejonie wsi ?apin�?ek, tym samym staraj?c si? utrzyma? wysoki poziom ducha niepodleg?o?ciowego w czasie, kiedy ju? powstanie chyli?o si? ku ko?cowi. I w tym przypadku relacje na temat liczby zabitych, rannych i wzi?tych do niewoli by?y niezgodne.

Potyczka pod ?apin�?kiem by?a ostatnim czynem zbrojnym w ziemi dobrzy?skiej w toku powstania styczniowego.

Maj?c na uwadze ca?okszta?t obecnie dost?pnych materia?�w na temat tej potyczki, najbli?sz? prawdy b?dzie informacja sprowadzaj?ca si? okre?lenia strat powsta?czych; 8 poleg?ych, w tym 6 powsta?c�w zabitych bezpo?rednio w boju i 2 zmar?ych w wyniku odniesionych ran, 5 rannych oraz 19 wzi?tych do niewoli, w tym 17 zatrzymanych w rejonie potyczki oraz 2, kt�rzy zdo?ali przekroczy? graniczn? rzek? Drw?c?, jednak na terytorium Prus zostali zatrzymani i przekazani ?o?nierzom rosyjskim.

Powsta?c�w pochowano na cmentarzu w Radzikach Du?ych.

Spo?ecze?stwo gminy W?pielsk w 75-t? rocznic? powstania, w dniu 11 listopada 1938r., ku chwale poleg?ych w bitwie pod ?apin�?kiem (Boles?awcami), na cmentarzu w Radzikach Du?ych wystawi?o pomnik wdzi?czno?ci.

 (Widok og�lny pomnika w Radzikach Du?ych. fot. Marian Pniewski, 2006r.)

Na lewym boku pomnika wyryto znane w�wczas tylko cztery nazwiska powsta?c�w.

 (fot. Marian Pniewski, 2006r.)

Przeprowadzona w 2011 r. przez autora kwerenda akt metrykalnych parafii Radziki Du?e (parafii w?a?ciwej na rejon potyczki) potwierdzi?a dok?adn? liczb? 8 poleg?ych powsta?c�w. W ksi?dze zmar?ych parafii Radziki Du?e za lata 1855-1870 odnaleziono metryki dotycz?ce roku 1864. Akty zgonu nr 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30 i 31 dotycz? zmar?ych powsta?c�w. Wymienione metryki zosta?y sporz?dzone w dniu 1 kwietnia przez ksi?dza Tomasz Bronowskiego, proboszcza parafii Osiek, pe?ni?cego w�wczas obowi?zki proboszcza radzikowskiego. Osobami zg?aszaj?cymi zgony, we wszystkich przypadkach, byli miejscowi gospodarze J�zef Czarnecki i Jan Zwistowski. W tre?ci akt�w zgonu oznaczonych od nr 24 do 31 podano dok?adn? godzin? ?mierci �(�) 2 po po?udniu (�)� oraz miejsce �(�) Boles?awice (�)�, tak nazywano w�wczas miejsce, gdzie odby?a si? potyczka.

Z aktu zgonu nr 25 dowiadujemy si? o ?mierci Stanis?awa Rutkowskiego ze wsi Trzcianka, powiatu che?mi?skiego, kraju pruskiego, maj?cego oko?o 30 lat.

Akt zgonu nr 26 m�wi o ?mierci Jak�bowskiego z kraju Pruskiego pochodz?cego, lat oko?o 22. Z kolei w akcie zgonu nr 27 m�wi si? o ?mierci Szyma?skiego pochodz?cego prawdopodobnie z Torunia, lat oko?o 40, kt�ry mia? pozostawi? po sobie owdowia?? ?on?. Kolejny akt oznaczony nr 28 m�wi o ?mierci Jana Radzymi?skiego z Kowalewa, kraju Pruskiego, z powiatu brodnickiego, lat oko?o 22.

Pozosta?e akty oznaczone nr 24, 29, 30 i 31 m�wi? o ?mierci m??czyzn, nieznanych z imienia i nazwiska z tym, ?e podano przybli?ony wiek zmar?ych, odpowiednio 30, 23, 24 i 30 lat.

Szczeg�?owa kwerenda jednoznacznie potwierdzi?a zwi?zek wszystkich akt�w z tym samym wydarzeniem. Przemawia za tym zbie?no?? dat, godzin, miejsca ?mierci oraz uczestnictwo tych samych os�b w toku sporz?dzania wszystkich akt�w zgonu.

Jest to prze?omowe ustalenie w kwestii poznania personali�w wszystkich poleg?ych powsta?c�w. Podwa?a dotychczasowe ustalenia P.Ga?kowskiego i Z.?uchowskiego, opublikowane w monografii historycznej wsi ziemi dobrzy?skiej, W?pielsk i okolice, gdzie autorzy stwierdzili, ?e w ksi?dze metrykalnej parafii Radziki Du?e nie ma wpisu dotycz?cego Rutkowskiego.

Na podstawie materia?�w z archiwum Ko?cio?a Jezusa Chrystusa ?wi?tych w Dniach Ostatnich (mormoni) w Salt Lakie City (USA) mo?na dzisiaj pozna? jego tre??:

 Boles?awice akt zgonu nr 25

Dzia?o si? w Radzikach Du?ych dnia pierwszego kwietnia tysi?c osiemset sze??dziesi?tego czwartego roku o godzinie dziesi?tej rano stawili si? J�zef Czarnecki, lat czterdzie?ci siedem, tudzie? Jan Zawistowski, lat czterdzie?ci dziewi?? maj?cy, obydwaj gospodarze w Radzikach Du?ych zamieszkali i o?wiadczyli, ?e na dniu dwudziestym dziewi?tym marca roku bie??cego o godzinie drugiej po po?udniu umar? na Boles?awcach Stanis?aw Rutkowski rodzic�w niewiadomych z wsi Trzcianki Powiatu Che?mi?skiego kraju pruskiego pochodz?cy, oko?o trzydziestu lat mie? mog?cy. Po przekonaniu si? naocznie o zej?ciu Stanis?awa Rutkowskiego. Akt ten stawaj?cym pisa? nieumiej?cym odczytany, podpisali?my.

Ks. Tomasz Bronowski, proboszcz osiecki, administrator parafii Radziki Wielkie.

Z du?ym prawdopodobie?stwem mo?na przyj??, ?e jeden z akt�w oznaczony nr 24 lub 31 dotycz?cy NN m??czyzny w wieku oko?o 30 lat jest aktem zgonu dow�dcy oddzia?u powsta?czego Adolfa Kossakowskiego, kt�ry pochodzi? z Warszawy. ?andarmi rosyjscy przy zabitym znale?li paszport rosyjski, wystawiony w 1863 r. przez Rz?dz?c? Komisj? Spraw Wewn?trznych w Warszawie na nazwisko Adolfa Kossakowskiego, kt�ry umo?liwia? wyjazd do Niemiec na kuracj?.

Na cmentarzu w Radzikach Du?ych pochowano r�wnie? dw�ch powsta?c�w, kt�rzy zmarli w wyniku odniesionych ran. Dok?adna data ich ?mierci jest nieznana, ale na podstawie tre?ci akt�w zgon�w, mo?na przyj??, ?e ?yli zaledwie kilkadziesi?t godzin po zako?czeniu potyczki.

W ksi??ce Teodora ?ychli?skiego, Wspomnienia z roku 1863, wydanej w 1888 r. w Poznaniu, odnajdujemy nazwiska dotychczas nieznanych powsta?c�w, kt�rzy zostali pochowani w zbiorowej mogile powsta?czej na cmentarzu w Radzikach Du?ych.

Rannymi w potyczce byli; Ludwik Wi?niewski s.Franciszka i Barbary z Zaporowicz�w, ur. 12.08.1834 r. w W?brze?nie, z zawodu ku?nierz, kt�ry ruszy? do powstania z Jab?onowa Pomorskiego oraz jego kolega z lat m?odzie?czych Cyrklaf, imienia nieznanego, s.Rocha z My?liwca pod W?brze?nem. Wed?ug autora tej?e publikacji, obydwaj zmarli �(�) w domu dziedzic�w tej w?o?ci (�)�.

Uwa?ny czytelnik zapewne zauwa?y sprzeczno?? podanej informacji z tre?ci? akt�w zgonu NN powsta?c�w. Jednak?e w celu prawid?owej oceny i wyci?gni?cia ko?cowych wniosk�w, nale?y mie? na uwadze charakter i okoliczno?ci opisywanego poch�wku.

Niew?tpliwie, bardzo wa?n? rol? w tej historii musia? odegra? ksi?dz Tomasz Bronowski, w?asnor?cznie sporz?dzaj?cy akty zgonu. By? to kap?an � patriota, do?wiadczony konspirator w walce z zaborc?, kt�ry za pomoc w powstaniu listopadowym zosta? aresztowany i kilka nast?pnych lat przebywa? na zes?aniu. Posiada? on pe?n? wiedz? o sposobie post?powania w?adz zaborczych. Zapewne, przeciwdzia?aj?c p�?niejszym reperkusjom, celowo nie wpisa? do akt�w prawdziwych danych, co do miejsca ?mierci i tym sposobem zatai? miejsce ich ukrywania, kt�re wed?ug obowi?zuj?cego w�wczas prawa nale?a?o bezwzgl?dnie umie?ci? w tre?ci aktu. Dzia?aniem tym znacznie utrudni? w?adzom zaborczym ustalenie os�b, kt�re by?y zaanga?owane w udzieleniu pomocy rannym powsta?com.

         Po up?ywie prawie 150-ciu lat, na pomniku poleg?ych powsta?c�w w Radzikach Du?ych, mo?na dopisa? kolejne trzy nazwiska bohater�w narodowych, kt�rzy za Ojczyzn? oddali swoje m?ode ?ycie.

?r�d?a:

1. akta metrykalne parafii Radziki Du?e, ksi?ga zej?? 1855-1870, mikrofilm z archiwum Ko?cio?a Jezusa Chrystusa ?wi?tych w Dniach Ostatnich w Salt Lakie City (USA).
2. Ks.Cz. Lissowski, Powstanie styczniowe w ziemi dobrzy?skiej, P?ock 1938.
3. St. Zieli?ski, Bitwy i potyczki 1863-1864, Rapperswil 1913.
4. J.?ukaszewski, Zab�r pruski w czasie powstania styczniowego 1863-1864, Drezno 1870.
5. T.Bojarska i S.Kalembka, Z dziej�w powstania styczniowego na Kujawach i Ziemi Dobrzy?skiej, Warszawa 1989.
6. Ks. Micha? Marian Grzybowski, Ko?ci�? parafialny na przestrzeni dziej�w, Osiek Rypi?ski, dzieje parafii i gminy, Osiek Rypi?ski-Toru? 1994.
7. P.Ga?kowski i Z.?uchowski, W?pielsk i okolice, monografia historyczna wsi ziemi dobrzy?skiej, Rypin-W?pielsk 2003.
8. W.?ysiak, MW, Krak�w 1984.
9. Nadwi?lanin, nr 40, 41, 45 z 1864r., Che?mno.
10. Gazeta Narodowa, nr 87 z 16 kwietnia 1864r., Lw�w.
11.Dziennik Pozna?ski, nr 77, 78, 79 z 1864r., Pozna?.