NA  ZATARTEJ  GRANICY

 

         W dniu 26 IV 1930 roku w 17-tym numerze Tygodnika Ilustrowanego opublikowano artyku? pt. �Na zatartej granicy� autorstwa Zdzis?awa Marynowskiego.

Poruszony przez autora temat ukazuje r�?nice w �wczesnym poziomie cywilizacyjnym dw�ch odr?bnych miasteczek Dobrzynia i Golubia. Autor syntetycznie uj?? uwarunkowania lokalne, kt�re by?y reprezentatywne dla wi?kszo?ci miast i wsi po?o?onych wzd?u? ca?ej dawnej granicy rosyjsko-pruskiej.

Poni?szy tekst doskonale wprowadza w klimat odr?bnych warunk�w historyczno-etnicznych dla dw�ch przecie? polskich miast bli?niaczych. Autor ujawnia nazwiska animator�w spo?ecznych, kt�rzy poprzez swoj? aktywno?ci? starali si?, aby granica by?a zatarta raz na zawsze.

Opisana idea zjednoczenia wewn?trznego doprowadzi?a, po dwudziestu latach od opublikowania przedmiotowego artyku?u, do prawnego po??czenia Golubia i Dobrzynia (5 V 1951 roku) w jeden o?rodek miejski pod nazw? Golub-Dobrzy? z przynale?no?ci? do powiatu w?brzeskiego. Przez kolejne dwadzie?cia lat obserwowali?my dalsze, stopniowe, zanikanie r�?nic spo?eczno-gospodarczych i kulturalnych.

Przy lekturze artyku?u poznajemy autor�w tego sukcesu, i to nie wszystkich, z dwudziestolecia mi?dzywojennego.

W tym miejscu nale?y wspomnie? o wielu bezimiennych wsp�?autorach, kt�rym przysz?o dzia?a? na rzecz wewn?trznej integracji, ale w latach powojennych XX wieku. Chocia?by urz?dnik�w, kt�rzy prawid?owo wykonywali swoja prac? i nie dzielili petent�w ze wzgl?du na ich miejsce zamieszkania, co w pewnym okresie czasu by?o regu?? w dzia?aniach r�?nych instytucji. A mo?e nauczycieli, tych staraj?cych si? usadza? dzieci w klasie, a?eby w jednej ?awce siedzia? ucze? i z Golubia i z Dobrzynia. Albo zwyk?ych mieszka?c�w, kt�rzy zdecydowanie reagowali na ulicy na wzajemne wyzwiska dzieci wracaj?cych ze szko?y �ty bosy Antku�, �ty Kongresowiaku�, �ty Krzy?aku�, �ty Pomorzaku�.

Tym wszystkim bezimiennym autorom stworzenia jednej spo?eczno?ci lokalnej, wsp�lnej dla wszystkich Ma?ej Ojczyzny � Golubia-Dobrzynia, jest dedykowany niniejszy artyku?.

 

Redaktor, luty 2011r.

 

?r�d?o:
Tygodnik Ilustrowany, nr 17, z dnia 30 kwietnia 1930
http://www.bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra

Nie wszystkie rzeki s? tak szerokie jak Wis?a, nie wszystkie miasta tak du?e jak Warszawa, a rzeczy donios?e dziej? si? nie tylko w stolicach.

         Ba! W og�le, kto wie, czy to, co dzieje si? w stolicy, zawsze jest najwa?niejsze. A je?li nawet tak jest, to nie dla wszystkich. Ka?dy zak?tek kraju ?yje w?asnym ?yciem, posiada w?asne wielkie zdarzenia, w?asne smutki, w?asne rado?ci, w?asne walki i w?asne triumfy.

         Dla ludzi, patrz?cych z dala, ze sto?ecznej perspektywy, mo?e si? to wydawa? b?ahe i ma?e. Ale to si? tylko tak wydaje, bo nie mo?na zdarze? mierzy? wielko?ci? tereniu, na kt�rym si? rozgrywaj?.

         By?em w tych dniach w ma?ym miasteczku i tam w?a?nie ogl?da?em rzeczy donios?e. By?em na zatartej granicy. Nie tak to od Warszawy daleko. Kilka godzin jazdy samochodem, ma?o nawiedzanymi, a wi?c na nasze stosunki, doskona?ymi szosami.

         Nad dawn? granic? niemieck?, le?? dwa ciekawe miasteczka � Golub i Dobrzy?. Wzorem Tacyta mo?na by o nich powiedzie?, ?e dzieli je male?ka rzeczka i g??boka przepa?? kulturalna i cywilizacyjna.

Dziwne to zjawisko. Oba miasteczka granicz? ze sob? tak blisko, gdyby nie rzeka Drw?ca i parometrowy most na niej, trudno by zgadn??, gdzie si? jedno z nich ko?czy, a drugie zaczyna.

         Po lewej stronie rozsiad? si? na pag�rkach prastary Golub. Niewielki jest, ale szczelnie i porz?dnie zabudowany. Histori? swoj? si?ga g??boko w przesz?o??, w ?redniowiecze, gdy krzy?acy, przez Konrada Mazowieckiego do Polski sprowadzeni, tutaj za?o?yli jedno z pierwszych swoich warownych gniazd.

Na wysokiej g�rze widniej? wspania?e ruiny, albo nawet nie ruiny, tylko nieco zr?bem czasu szarpni?ty, masywny, czerwony kasztel z dobrze zachowanymi renesansowymi ozdobami. Stary zamek, w kt�rym przez pewien czas mieszka?a Anna Waz�wna, do dzi? panuje z wysoka nad okolic? po obu stronach rzeki, nadaj?c jej swoisty charakter.

W miasteczku samym wida? ?lady starej, odwiecznej kultury. Pr�cz ko?cio?a zachowa?o si? dobrze kilka dom�w, a w?r�d nich bardzo ciekawa, stara gospoda z drewnianymi podcieniami.

         S?siedni Dobrzy? jest wiekiem znacznie m?odszy. Niegdy?, za czas�w przedrozbiorowych, nie graniczy? tak blisko ze starszym Golubiem. Lecz nadesz?y tragiczne czasy rozbior�w.

W�wczas to, przemoc? rozdzieleni, s?siedzi zacz?li posuwa? si? ku sobie coraz bli?ej i bli?ej. Oba miasteczka przysun??y si? do samych brzeg�w rzeczki, jakby wci?gaj?c ku sobie ramiona. Lecz by?o co? silniejszego, ni? rzeka, co je dzieli?o. Oto po jednej i po drugiej stronie, na przeciwleg?ych wylotach mostu stan??y dwa budynki � posterunki celne. W Golubiu niemiecki, w Dobrzyniu rosyjski.

Dwa polskie miasteczka znalaz?y si? po przeciwleg?ych stronach granicy, kt�ra je dzieli?a, a zarazem zbli?a?a. � Ba! Niespodziewanie nawet sta?a si? ich ?ywicielk?.

         Przyjechawszy do Dobrzynia, uda?em si? z Panem Warszewskim, jednym z tamtejszych patrycjuszy, do Golubia.

- Czy widzi pan ten pusty sklep w rynku? � zapyta? m�j uprzejmy przewodnik, wskazuj?c naro?n? kamienic?.

- Kiedy? by? tutaj olbrzymi dom towarowy.

- Taki wielki w tak ma?ym miasteczku.

- Tak, w?a?nie. Przed wojn? nie by? za wielki.

- Czy uby?o ludno?ci?

- Nie, lecz� zniesiono granic?. Widzi pan, za czas�w zaborczych oba miasteczka ?y?y z tak zwanego �szmuglu�. Siedz?c nad sam? granic?, wszyscy niemal mieszka?cy posiadali sta?e przepustki, czyli tak zwane p�?paski. Dzi?ki nim ruch pograniczny by? bardzo o?ywiony, a na mo?cie trwa?a nieustanna cyrkulacja. Oczywi?cie, ?e w ten spos�b bardzo ?atwo by?o uprawia? przemytnictwo.

- No, a w?adze celne? � Wtr?ci?em naiwnie.

- W?adze? Prusakom przecie? to nie przeszkadza?o, ?e przychodzimy do nich kupowa?, z celnikiem rosyjskim rozmowa na ten temat by?a bardzo uproszczona � za par? groszy, za par? rubli � zale?nie od okoliczno?ci � potrafi? by? ?lepy i g?uchy. W ten spos�b na tym zapad?ym pograniczu rozkwita? handel. Teraz pan rozumie dlaczego Golub posiada takie pi?kne sklepy, takie okna wystawowe, jakich nie powstydzi si? i Warszawa. To pozosta?o?ci z dawnych czas�w.

- A czemu? nie posiada ich Dobrzy??

- Ano, r�?nica w gospodarce. Tutaj rz?dzili Niemcy, a tam Rosjanie. Tutaj ufundowano wspania?? rze?ni?, gazowni?, elektrowni?, po?o?ono doskona?e bruki, kanalizacje etc. A tam? Kt�? mia? dba? o miasteczko licz?ce cztery i p�? tysi?ca mieszka?c�w? Przecie? chyba nie Moskal, a samorz?du nie by?o.

         Rzeczywi?cie r�?nica w wygl?dzie jest ogromna. Dobrzy? licz?cy o tysi?c mieszka?c�w wi?cej od s?siada, jest brudny, ?le zabudowany, wyboisty, zaniedbany.

Rzucaj?c okiem na prawo i lewo, informowa?em si? dalej u mego rozm�wcy.

A czy nie da si? teraz, gdy jest ju? w?asny samorz?d, doci?gn?? Dobrzynia do poziomu Golubia?

- Da? by si? da?o, gdyby mo?na by?o przezwyci??y? r�?ne przeszkody i uprzedzenia. My ju? dawno zabiegamy o po??czenie obu miasteczek. Da?oby to od razu kilkadziesi?t tysi?cy rocznej oszcz?dno?ci, gdyby si? znios?o szereg zb?dnych, podw�jnych instytucji. Samo skasowanie magistratu da?oby trzydzie?ci par? tysi?cy. A przecie? opr�cz tego mamy tu podw�jn? stra? ogniow?, podw�jne posterunki policji i szereg podw�jnych urz?d�w.

M�j przewodni westchn?? i m�wi?:

- Niestety na przeszkodzie wszystkiemu stoj? r�?ne osobiste ambicje i cz??ciowo powik?ane stosunki. Nie bez znaczenia jest fakt, ?e dzi? w radzie miejskiej Dobrzynia mniejszo?? narodowa posiada wi?kszo?? g?os�w, gdy tym czasem w Golubiu wcale nie ma mniejszo?ci, a wi?c przy po??czeniu owa mniejszo?? straci?aby cz??ciowo swoje wp?ywy na gospodark?. A wreszcie szereg innych r�?nic. Sto lat z ok?adem niewoli wycisn??o wsz?dzie swe pi?tno.

Tak, tak. Sto lat niewoli. Gdy istnia?y granice, zdawa?o si?, ?e nie ma r�?nic mi?dzy Polakami, lecz gdy granice zmazano z karty Europu, c�? si? okaza?o! R�?nice wychowania, r�?nice urz?dze? spo?ecznych, pogl?d�w politycznych, metod gospodarczych. Co krok to cier?, co krok to nieporozumienie. I tak jest nie tylko tu, ale i w ca?ej Polsce.

Ale w?a?nie ma?y Dobrzy? i ma?y Golub, a przynajmniej szlachetniej i m?drzej my?l?ca cz??? obywateli podj??a prac? nad zacieraniem ?lad�w zatartego kordonu.

Trzem ludziom zawdzi?cza to pogranicze zrealizowanie donios?ej i wielkiej idei. Radny miejski i kupiec Warszewski i doktor weterynarii Terlikowski z Dobrzynia oraz s?dzia Zdanowicz z Golubia podj?li i przeprowadzili my?l stworzenia uniwersytetu ludowego dla ludno?ci obu miasteczek.

         �Przy wsp�lnym ognisku wiedzy nabierzemy wsp�lnych zainteresowa?, wsp�lnych zami?owa? i dojdziemy na koniec do braterskiego porozumienia � rozumiej? ci, kt�rzy wierz?, ?e s? dzie?mi wsp�lnej matki, rozdzielonymi jedynie przez z?o?liwy los.

Dlatego to powiedzia?em na pocz?tku, ?e donios?e rzeczy dziej? si? nie tylko w stolicach, bo oto w male?kim, odci?tym od ?wiata miasteczku narodzi?a si? donios?a idea zjednoczenia wewn?trznego. Widzia?em budynek tego uniwersytetu. Zaprowadzi? mnie tam pan Terlikowski, energiczny i wytrwa?y propagator zjednoczeniowej my?li.

- C�? to za budynek? Co si? tu dawniej mie?ci?o?

- Okaza?y gmach, co? � u?miechn?? si? pan Terlikowski.

- Jak na Dobrzy? to nie ?le, h?? To dawna rosyjska komora celna.

         Zaiste dziwne bywaj? zrz?dzenia losu. A wi?c to w tym budynku, kt�ry niegdy? symbolizowa? rozdzia? pomi?dzy obu po?aciami kraju, ma si? dokonywa? ich wewn?trzne scalanie.

         Zapyta?em o program uniwersytetu.

- Nie jest on podobny w swym za?o?eniu do uniwersytet�w Towarzystwa Czytelnictwa Ludowego.

- Przede wszystkim nie obejmuje w programie rolnictwa, lecz stawia sobie cele og�lnokszta?c?ce. Wyk?ady odbywa? si? maj? co niedziela. Do programu wchodzi zar�wno historia, jak i nauka o Polsce wsp�?czesnej, geografia, jak i ekonomia, higiena pospo?u z fizyk?, a dalej literatura, rachunkowo??, poj?cia o prawodawstwie, krajoznawstwo etc. etc.

- A kto b?dzie wyk?ada??

- Miejscowe nauczycielstwo, miejscowa inteligencja, a wreszcie od czasu do czasu postaramy si? kogo? ?ci?gn?? ze stron odleglejszych. Z pocz?tku b?dzie mo?e trudno, lecz z czasem praca nasza musi wyda? po??dane owoce.

         S? w Polsce wsz?dzie rzeczy cudowne, s? pi?kne krajobrazy, s? wspania?e zabytki, s? skarby artystyczne, s? bogactwa kopalne, lecz najpi?kniejsze i najciekawsze s? ludzkie poczynania i ludzkie serca. Wystarczy wyjecha? za miasto i oczy szeroko otworzy?, pami?taj?c, ?e s?u?? do patrzenia, by nas ol?ni? obraz tego, co si? dzieje doko?a. Obok z?a i n?dzy, kt�re krzycz? do nas same, jest dobro, pi?kno i bogactwo czynu, kt�ry w cicho?ci, bez rozg?osu toruje drog? ku lepszej przysz?o?ci.

 

Zdzis?aw Marynowski