NAD DRW?C?

w 1920 roku

 

 

            Za kilkana?cie dni b?dziemy obchodzi? 91-rocznic? Bitwy Warszawskiej zwanej tez cudem nad Wis??, wi?c jest ku temu okazja, aby zapozna? naszych go?ci z lokalnym epizodem z wojny polskiej-bolszewickiej 1920 roku.

Historia dwudniowego pobytu czerwonoarmist�w w Dobrzyniu n/Drw?c? i Golubiu.

Redaktor, sierpie? 2011r.

 

I.

Pobyt bolszewik�w w Dobrzyniu i Golubiu,
obraz widziany oczyma stratega.

 

         W drugim tygodniu sierpnia 1920 r. oddzia?y 4 Armii Dmitryja Szuwajewa maszerowa?y w kierunku zachodnim, zagra?aj?c Pomorzu. Dnia 12 sierpnia nadszed? do Torunia nast?puj?cy meldunek: nieprzyjaciel obsadzi? M?aw? i Ciechan�w i wysy?a mniejsze patrole na Rypin i Sierpc. Tego samego dnia sowiecka 12 Dywizja Strzelc�w Pieszych zaj??a Dzia?dowo, by 15 sierpnia po prze?amaniu obrony stworzonej przez jej mieszka?c�w zdoby? Brodnic?. Inny zwi?zek taktyczny 4 Armii - III Korpus Kawalerii pod dow�dztwem Gaja Dymitriewicza Gaja (w sile dw�ch dywizji kawalerii i brygady strzelc�w, og�?em oko?o 5000 walcz?cych ?o?nierzy pochodz?cych z Uralu i Kubania) w dniu 15 sierpnia zaj?? ?uromin i w dniu nast?pnym Rypin.

Pomorze nie by?o przygotowane do obrony, nie dysponowano wyszkolonymi ?o?nierzami, ani wyposa?eniem niezb?dnym do sformowania nowych oddzia?�w. Dow�dca twierdzy Toru? oraz oboz�w warownych w Grudzi?dzu, Che?mnie, ?wieciu i Fordonie improwizowa?, tworz?c obsad? poszczeg�lnych oboz�w z rekrut�w, ?o?nierzy pododdzia?�w wartowniczych, a nawet dezerter�w zwolnionych z areszt�w. Ponadto w celu zmylenia przeciwnika zwi?kszy? ruchliwo?? zaimprowizowanych oddzia?�w, a oddzia?y wywiadowcze przesun?? na wsch�d od Torunia, maskuj?c jego kompletn? bezbronno??, pr�buj?c tym samym wprowadzi? przeciwnika w b??d. Mia? zamiar poprzez wysy?anie w teren wieloosobowych grup zwiadowczych stworzy? wra?enie na przeciwniku, ?e w Toruniu znajdowa?a si? wielka i silna za?oga.

         W tym samym czasie III korpus konny Gaj-chana o?ywi? swoj? dzia?alno?? wywiadowcz?, wysy?aj?c liczne patrole zwiadowcze (licz?ce nawet do kilkudziesi?ciu kawalerzyst�w) w kierunku Torunia. Jednym z kierunk�w rozpoznania wojsk sowieckich by? rejon Dobrzynia n/Drw?ca (obecna nazwa Golub-Dobrzy?).

W dniu 16 sierpnia sowieckie patrole rozpoznawcze dotar?y w rejon Drw?cy, do miejscowo?ci Lubicz i Golub. Kilkuosobowy patrol kozak�w prowadz?c rozpoznanie na kierunku Toru? w dniu 17 sierpnia znalaz? si? nawet w rejonie Kowalewa Pomorskiego, pr�buj?c wtargn?? do miasta. Kozackie patrole pr�bowa?y niszczy? tory kolejowe oraz utrudnia? ??czno?? poprzez zrywanie przewod�w telegraficznych. Miejscowe w?adze zarz?dzi?y nawet ewakuacj? z obszaru mi?dzy Drw?c?, a linia kolejow? Toru? � Kowalewo.

 szkic dzia?a? 215 pu?ku u?an�w

 

 Nad ranem 14 sierpnia do stacji kolejowej w Golubiu dotar? 1 ochotniczy Pu?k Jazdy Wielkopolskiej Nr 215, sformowany w lipcu 1920r. przez ziemia?stwo wielkopolskie, w sile 878 ludzi i 350 koni, pod dow�dztwem rotmistrza Ignacego Miel?y?skiego. Po kilkugodzinnym roz?adunku pu?k przeszed? ko?o wsi Owieczkowo na post�j oraz wystawi? dwa patrole pod dow�dztwem wachmistrza Ga?skiego i wachmistrza Berezy, kt�re uda?y si? w kierunku Rypina i Brodnicy. Patrole powr�ci?y nast?pnego dnia nad ranem i przywioz?y cenne informacje. Dotyczy?y one ostrzelania patrolu przez sowieck? piechot? w odleg?o?ci 7 km od Rypina oraz zauwa?onych znacznych si?ach nieprzyjaciela mi?dzy Lidzbarkiem i Brodnic?. W zwi?zku z tym rozpocz?to marsz do Brodnicy, w rejonie Wrock dotar?a do dow�dcy informacja o zdobyciu Brodnicy przez Rosjan, wi?c skierowa? swoich podw?adnych do Jab?onowa Pomorskiego. Tam wzmocni? obro?c�w pozostawiaj?c w tym mie?cie 2-gi szwadron i szwadron karabin�w maszynowych, a z pozosta?ymi si?ami, nad ranem 16 sierpnia, 215 pu?k wyruszy? z powrotem do Golubia. Dzie? 17 sierpnia przeznaczono na przegrupowanie wojsk i rozpoznanie si? przeciwnika przed planowanym na dzie? nast?pny bojem o Brodnic?, w kt�rym 215 pu?k jazdy wielkopolskiej mia?a za zadanie przeprowadzi? natarcie pomocnicze uderzaj?c z Golubia, przez Lipnic? na Brodnic?.

Sytuacja militarna nad Wis?? z dnia 16 VIII 1920r.  oko?o godziny 12,00

 

 W tym samym czasie dow�dca warowni Toru? skierowa? 2 kompani? II baonu morskiego do Kowalewa Pomorskiego. Dow�dca kompanii zosta? wyznaczony komendantem miasta. Ju? w pierwszy dzie? przybycia marynarzy silny patrol z 6 pu?ku kozak�w pr�bowa? wtargn?? do miasta.

W dniu 18 sierpnia w godzinach rannych dow�dca kompanii skierowa? 1 pluton (w sile 30-tu marynarzy) do Golubia celem przeprowadzenia rozpoznania pozycji wroga. Ju? przed Golubiem marynarze nawi?zali kontakt z bolszewikami, kt�rzy po kr�tkiej walce cofn?li si? do centrum miasta. Marynarze zaj?li pozycje na wzg�rzu zamkowym, sk?d przeprowadzili obserwacj? wojsk nieprzyjaciela. Za?og? wojsk bolszewickich ocenili na 120-tu ?o?nierzy. Dow�dca trzydziestoosobowego plutonu nie zdecydowa? si? na zdobycie miasta i nakaza? marsz powrotny do Kowalewa. Jednak po drodze napotka? oddzia? 20-tu ?andarm�w jad?cych do Golubia oraz oddzia? u?an�w z grupy rotmistrza Miel?y?skiego, kt�ry mia? za zadanie os?ania? teren na zach�d od Brodnicy. W tym samym czasie w kierunku Golubia zosta? wys?any 2 pluton z kompanii z Kowalewa Pomorskiego. Zwi?kszonymi si?ami polscy ?o?nierze zdecydowali si? na atak i wyrzucenie bolszewik�w z Golubia i Dobrzynia. Operacj? kierowa? dow�dca 1 plutonu 2 kompanii II baonu morskiego. Zako?czy?a si? ona pe?nym powodzeniem, bolszewicy uciekli w pop?ochu z Golubia w kierunku Rypina, a w?r�d polskich ?o?nierzy nie by?o rannych ani zabitych.

Polscy ?o?nierze mieli u?atwion? sytuacj?, gdy? patrole rozpoznawcze oderwane od zasadniczych si? w?asnej jednostki z zasady nie by?y przewidziane do udzia?u w bezpo?redniej walce.

W dniu 25 sierpnia 2 kompania powr�ci?a do Torunia. Za walk? i s?u?b? na Pomorzu marynarze II baonu zostali wymienieni w rozkazie dow�dcy obozu warownego Toru? z dnia 12 wrze?nia 1920r., kt�rego stosowny punkt brzmia?: � r�wnocze?nie por. Sobolowi, por. Czechowiczowi i ppor. Kusztybowi z II baonu morskiego i im podleg?ym oficerom, podoficerom i marynarzom za dzia?alno?? przy akcji bojowej w obronie Lubicza oraz przy zdobyciu Golubia, w imieniu s?u?by pochwa?a i pe?ne uznanie�

 

 

II.

Pobyt bolszewik�w w Dobrzyniu i Golubiu,
obraz widziany oczyma cywila.

 

            11 lipca 1920 roku zosta? utworzony Obywatelski Komitet Obrony Pa?stwa na powiat rypi?ski. Komitet powsta? samorzutnie z inicjatywy starosty rypi?skiego. W sk?ad komitetu weszli ziemianie, kap?ani i urz?dnicy pa?stwowi. G?�wnym zadaniem komitetu by?o prowadzenie akcji werbunkowej, zbieranie fundusz�w na zasi?ki dla odchodz?cych ochotnik�w, zapom�g dla rezerwist�w oraz opieki nad rannymi powracaj?cymi z frontu. Na wezwanie komitetu gminy wyznaczy?y delegat�w, kt�rzy koordynowali przedsi?wzi?cia komitetu dotycz?ce gmin. Z Dobrzynia n/Drw?c? delegatem by? Mazygli?ski, z P?onnego Bo?kowski, z Soko?owa Bart?omiejus. W celach werbunkowych organizowano wiece, zgromadzenia. Og�?em zwerbowano 120 ochotnik�w z przewa?aj?cym procentem inteligencji. Komitet zajmowa? si? r�wnie? pomoc? rzeczow? dla odchodz?cych na front. Prowadzi? r�wnie? sto?�wk? na do?ywianie ?o?nierzy przebywaj?cych na terenie Rypina i okolic.

            W poniedzia?ek, dnia 16 sierpnia na trakcie z Soko?owa pojawili si? pierwsi kozacy, by? to patrol zwiadowczy. W rejonie cmentarza katolickiego w Dobrzyniu rozpytali grup? m?odzie?y o miejsca pobytu wojsk polskich. Poinformowani o nieobecno?ci ?o?nierzy polskich w Dobrzyniu pop?dzili do centrum miasta. W pewnym momencie kto? z mieszka?c�w wystrzeli? na o?lep, na postrach, z broni palnej. Reakcj? na to zachowanie by?o natychmiastowe wycofanie si? patrolu z miasta. Nast?pnego dnia oko?o godziny 7,00 z wszystkich stron wkroczy? do miasta konny oddzia? licz?cy kilkuset kozak�w. Dow�dca oddzia?u wjecha? ulic? Pi?sudskiego, gdzie przedstawiciele spo?eczno?ci ?ydowskiej witali bolszewik�w chlebem i sol?. Na placu parafialnym rozbito obozowisko ustawiaj?c namioty. Bolszewicy zacz?li rabowa? sklepy, z kt�rych wynosili r�?ne artyku?y, ale przede wszystkim w�dk?.

Z Dobrzynia wysy?ano patrole rozpoznawcze w kierunku Kowalewa Pomorskiego i Lubicza.

Pobyt bolszewik�w trwa? zaledwie 2 dni i zako?czy? si? w ?rod?, dnia 18 sierpnia, kiedy to polscy ?o?nierze po??czonymi si?ami marynarzy, ?andarm�w i u?an�w, zacz?li strzela? do naje?d?c�w ze wzg�rza zamkowego, co spowodowa?o wycofanie si? wroga, a wr?cz ucieczk? w kierunku Rypina.

Pobyt kozak�w na terenie obecnej gminy Golub-Dobrzy? odnotowano w kronice parafialnej w Nowogrodzie. Wynika z niej, ?e 17 sierpnia na plebani zatrzymali si? na koniach kozacy, kt�rzy nie uczynili wi?kszych szk�d. Napili si? jedynie mleka, dostali troch? owocu, nast?pnie odjechali. W tej samej kronice zapisano, ?e pomi?dzy Macikowem, W?gierskiem, a Dzia?yniem odby?a si? jaka? bitwa z bolszewikami.

Dwudniowy pobyt, na szcz??cie tylko oddzia?u zwiadowczego, nie przyni�s? powa?niejszych strat w przeciwie?stwie do pozosta?ych teren�w ziemi dobrzy?skiej, gdzie czerwonoarmi?ci domagaj?c si? z?ota, pieni?dzy, w�dki i kobiet, dopuszczali si? okrucie?stw i gwa?t�w i jednocze?nie rabuj?c konie, wozy oraz ubrania.

W tych trudnych dniach zachowanie mieszka?c�w Dobrzynia n/Drw?ca oraz okolicznych wsi by?o to?same z zachowaniami mieszka?c�w ca?ej ziemi dobrzy?skiej. Ludno?? pochodzenia ?ydowskiego zachowywa?a si? wobec naszych ?o?nierzy nieprzychylnie i otwarcie sympatyzowa?a z bolszewikami. Za to ludno?? wiejska zachowywa?a si? wobec bolszewik�w wrogo, trwaj?c wiernie przy pa?stwie. By?a te? przez bolszewik�w t?piona i grabiona. Jednak?e na terenach wiejskich odmiennie zachowywa?a si? s?u?ba folwarczna, kt�ra przewa?nie sympatyzowa?a z bolszewikami.

 

III

Chwa?a bohaterom

mieszkaniec Dulska � W?adys?aw Tomaszewski,
ranny w rejonie Lwowa, w wyniku odniesionych ran zmar? w szpitalu w Krakowie

(foto. ze zbior�w rodzinnych Tadeusza Szpejenkowskiego)

 

Mieszka?cy gminy Golub-Dobrzy?, kt�rzy padli na polu chwa?y odpieraj?c od granic pa?stwa polskiego nawa?? bolszewick? 1920r.:

 

Czes?aw Matuszewski

Adam Mieszczy?ski

Bronis?aw Maksjan

Konstanty Rojewski

J�zef Sici?ski

Franciszek Szyma?ski

J�zef Wardowski

W?adys?aw Tomaszewski

Stanis?aw Wi?niewski

Stanis?aw Kwiatkowski

B. Lema?ski

W.?uchowski

T.Kraszewski

J.?uchowski

 

 

Wykaz ?r�de?:

1.Dobrzy? nad Drw?c?, jego dzieje i stan obecny z uwzgl?dnieniem s?siedniego Golubia, ks.Charszewski, P?ock 1937,
2.Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodleg?o?? 1914-1920 rok, tom II, opracowa? i wyda? Sylwester Bizan, Brodnica 1939,
3.Ksi?ga pami?tkowa dziesi?ciolecia Pomorza, wyd. Pomorski Zwi?zek Podoficer�w Rezerwy, Toru? 1930,
4.Gazeta Toru?ska S?owo Pomorskie, nr 188 z 15.08.1930r.
5.Na Wis?? i Wkr?, studium polsko-rosyjskiej wojny 1920 roku, W?adys?aw Sikorski, Lw�w 1928,
    www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication?id=119377&from=&dirids=1&tab=1&lp=11&QI=
6.Zarys historii wojennej 26-go Pu?ku U?an�w Wielkopolskich, Karol Reidl, Wojskowe Biuro Historyczne, Warszawa 1929,
    www.wbc.poznan.pl/Content/51485/directory.djvu
7.Gmina Golub-Dobrzy?, historia, krajobraz, zabytki, Ryszard Kowalski, wyd.Golub-Dobrzy? 2002,
8.Obrona pa?stwa w 1920 roku, ksi?ga sprawozdawczo-pami?tkowa Generalnego Inspektoratu Armii Ochotniczej i Obywatelskich Komitet�w Obrony Pa?stwa,
   red. W?adys?aw ?cibor-Rylski, Warszawa 1923
9.Gazeta Polowa, pismo dla ?o?nierzy na froncie, Nr 2 z 1.09.1920r, wyd.Warszawa 1920,
10.Wykaz kapliczek i miejsc pami?ci,
   www.golub-dobrzyn.pl/index.php?strona=168
11.Bohaterowie Dulska
   www.prafiadulsk.pl
12.Ziemia dobrzy?ska w cieniu czerwonej gwiazdy, M.Krajewski, Rypin 2010
   http://miroslawkrajewski.blog.onet.pl/1,AR3_2010-07_2010-07-01_2010-07-31,index.html

.