PODR�?

PO ZIEMI DOBRZY?SKIEJ

W artykule �Niemcewicz w Dobrzyniu i Lipnie� opisa?em spostrze?enia znanego Polaka z podr�?y odbytej w 1812 roku po terenie ziemi dobrzy?skiej.

Kontynuuj?c t? form? przekazu historycznego, w 180-t? rocznic? upadku powstania listopadowego, proponuj? kolejn? podr�? po ziemi dobrzy?skiej, tym razem w towarzystwie szwedzkiego studenta medycyny, kt�ry wraz z dwoma kolegami ze studi�w przedosta? si? do Kr�lestwa Polskiego, by udziela? pomocy lekarskiej powsta?com.

Sven Jonas Stille, student medycyny z Lund, lekarz w szpitalu wojskowym w Warszawie, by? naocznym ?wiadkiem wydarze? ostatnich miesi?cy powstania. Wed?ug autorki przek?adu; �Jego relacja, ?ywo i interesuj?co napisana, jest cennym ?r�d?em wiedzy o ?yciu stolicy Polski i jej mieszka?c�w z prze?omowych miesi?cy lata i jesieni 1831 roku�.

Wspomnienia pobytu w Polsce rozpoczynaj? si? opisem podr�?y ze szwedzkiego Lund przez Malmo, Kr�lewiec, Kwidzyn, W?brze?no, Dobrzy? n/Drw?c?, Kik�?, Lipno, Dobrzy? n/Wis?? i P?ock a? do Warszawy.

Etap tej podr�?y � kilkudniowy pobyt na ziemi dobrzy?skiej rozpocz?? si? w nocy z 5 na 6 czerwca od nielegalnego przekroczenia granicznej rzeki Drw?cy w rejonie Golubia.

Po powrocie do Szwecji Sven Jonas Stille opisa? swe wra?enia w ksi??ce pt. �Notatki z podr�?y do Warszawy pod koniec polskiej wojny o wolno??�, kt�r? wyda? drukiem w 1834 roku. Pod koniec XIX wieku sta?a si? ona bia?ym krukiem, jako ?e by?a to jedyna relacja naocznego ?wiadka wydarze? w Polsce, kt�ry pochodzi? ze Szwecji. Dopiero w 1985 roku nak?adem Instytutu Wydawniczego PAX wydano j? r�wnie? w naszym kraju. Przet?umaczon? ksi??k? Svena Stille zatytu?owano �Podr�? do Polski�.

Redaktor, pa?dziernik 2011r.

Opracowano na podstawie ksi??ki Svena Jonasa Stille, Podr�? do Polski, wg. przek?adu Janiny Hera, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1985.

Granica w rejonie Golubia.

Zdecydowali?my si? jednak na drog? do Golubia i oko?o dziewi?tej wieczorem znale?li?my si? na odleg?o?? strza?u od bram miasta. Gdy upewnili?my si?, ?e nikt nas nie ?ledzi, opu?cili?my kryj�wk? i poszli?my przez las, a? trafili?my na dolin?, kt�ra zaprowadzi?a nas w d�?, do rzeki. W miejscu, do kt�rego doszli?my, Drw?ca mia?a oko?o czterdzie?ci st�p szeroko?ci i by?a zbyt g??boka, by mo?na j? by?o przej?? w br�d. Brzegi by?y wysokie i strome. Stenkula przypomnia? sobie na szcz??cie, i? przechodz?c przez las, min?li?my k?adk? przerzucona przez ma?y strumyk. K?adk? tworzy?a pojedyncza k?oda drzewa. Postanowili?my odnale?? j?, by u?y? jako tratwy do przewozu naszych plecak�w. W�wczas Stenkula rzuci? si? do rzeki i przep?yn?? j?, ci?gn?? za sob? k?od? zanurzon? pod ci??arem w wodzie. Dotar? do polskiego brzegu, zdj?? plecak i przep?yn?? z powrotem wraz k?od?. W kilka minut p�?niej stali?my wszyscy trzej na ziemi walcz?cych o wolno?? bohater�w.

Dobrzy? nad Drw?c?

Szli?my wzd?u? brzegu nie?wiadomi, ?e nie by?a to najbezpieczniejsza droga i oko?o godziny drugiej w nocy dotarli?my do ma?ego, granicznego polskiego miasteczka, Dobrzynia. Z rado?ci? ujrzeli?my pal?ce si? w ka?dym domu ?wiat?o i pomy?leli?my, i? mieszka?cy ju? wstali, lecz pr�?no pukali?my do wszystkich drzwi, nikt nam nie odpowiedzia?. Zapomnieli?my po prostu, ?e Polacy s? w wi?kszo?ci g??boko wierz?cymi katolikami i pal?ce si? ?wiat?a nie mia?y wcale rozja?ni? ulic ani te? nie pali?y si? dla nas czy mieszka?c�w miasta, lecz o?wietla?y krucyfiksy, umieszczone w ma?ych kapliczkach. D?ugo jeszcze w?�czyli?my si? w ten spos�b po ulicach miasteczka, naruszaj?c spok�j nocny. W?dr�wk? nasz? przerwa? nagle jaki? cz?owiek, kt�ry krzykn?? za nami kilka s?�w po polsku. Powiedzieli?my mu w�wczas, ?e jeste?my g?odni i przemoczeni, szukamy mieszkania i jedzenia. Zrozumia? zupe?nie dobrze nasze wyja?nienia po niemiecku, ale nie umia? odpowiedzie? w tym samym j?zyku, zawo?a? tylko z mi?ym u?miechem �Dobrze pan!� i pom�g? nam znale?? gospod?, do kt�rej weszli?my rado?ni na my?l o dobrym posi?ku i mi?kkim ?�?ku.

Wkr�tce jednak doszli?my do przekonania, ?e nie mieli?my poj?cia o r�?nicy, jaka istnieje pomi?dzy szwedzk? a polsk? gospod?. S?dzili?my w naszej naiwno?ci, ?e znajdziemy przytulne i schludne pomieszczenie, gdzie mi?y ogie? i dobry posi?ek wynagrodz? nam trudy ca?ego dnia. ?adne jednak z tych oczekiwa? nie spe?ni?o si?. Izba, do kt�rej weszli?my, robi?a niemi?e i nieporz?dne wra?enie. Na wi?zkach s?omy spali w ubiorach s?u??cy i dzieci, a gospodarz z gospodyni? w podobny spos�b spali w s?siedniej sypialni. Dla wygody wstawiono nam do k?ta drewnian? ?aw?. Stracili?my ju? nadziej?, ?e dostaniemy po?ciel. Poprosili?my o jedzenie � jedzenia nie by?o, lecz ka?dy z nas dosta? pod?ej w�dki ze szklank? piwa. Tak wi?c r�?nica pomi?dzy szwedzk? a polsk? gospod? jest nies?ychana. Spali?my do?? dobrze w naszych mokrych ubraniach z plecakami pod g?ow? i obudzili?my si? nast?pnego ranka zdrowi i cali, a wkr�tce potem stan?? przed nami �w srogi Polak, kt�ry wymachiwa? nam w nocy szabl? nad g?owami i o?wiadczy? z ca?a charakterystyczn? dla swego narodu serdeczno?ci? i weso?o?ci?, ?e jeste?my mile widziani na polskiej ziemi. Mia? dla nas zaproszenie na ?niadanie do burmistrza.

Gdy poszli?my za naszym przewodnikiem i zobaczyli?my miasto w dziennym ?wietle, stwierdzili?my, ?e po?o?one jest ono wzd?u? Drw?cy, dok?adnie naprzeciwko Golubia, le??cego na pruskim brzegu rzeki. Dobrzy? utrzymuje ??czno?? z Golubiem za pomoc? mostu, po?rodku kt�rego Prusacy zbudowali wysoki, drewniany p?ot jako mur oddzielaj?cy polsk? liberaln? choler? od prawowitego zdrowia Europy. Oczywi?cie drewniany p?ot z czasem gnije i rozpada si?.

U burmistrza, gdzie wkr�tce przyszli?my, znajdowa?o si? kilku oficer�w i ca?e towarzystwo przyj??o nas przyja?nie, serdecznie i z entuzjazmem. By?a to przemi?a kompania, poniewa? za? w Polsce u?ywa si? trzech j?zyk�w � a to francuskiego, kt�rym pos?uguj? si? wy?sze sfery, niemieckiego, u?ywanego przez warstwy ?rednie i polskiego, kt�rym m�wi? tylko klasy ni?sze, mogli?my od tej pory porozumie? si? i po chwili czuli?my si? w?r�d naszych przyjaci�? jak w domu. Ubawi? ich bardzo opis naszej przeprawy przez rzek?, zw?aszcza ?e przez okno wida? by?o stra?e pruskie na mo?cie, kt�re czujnie i z uwag? robi?y obch�d po drugiej stronie p?otu.

Polacy bowiem nie lubili Prusak�w widz?c, i? ich neutralno?? w tocz?cej si? walce jest tylko pozorna. Prusacy posy?ali stale Rosjanom b?d?cym w Polsce du?e zapasy ?ywno?ci, ?e Polacy wiele razy zdobywali w czasie bitwy armaty oznaczone pruskim or?em, co ?wiadczy o tym, ?e Prusacy dostarczali tak?e broni.

Po zako?czonym w ten spos�b powitaniu musieli?my opowiedzie? o w?asnej ojczy?nie. Wkr�tce stwierdzili?my, ?e obecni maj? o niej bardzo m?tne wyobra?enie. Szwecja by?a dla nich pustyni? pe?n? ska?, pokryt? ?niegiem i lodem, po kt�rym spaceruj? nied?wiedzie i wilki. Do?? ci??ko nam by?o zmieni? ten obraz.

         Po kilku godzinach sp?dzonych w?r�d tych dobrych ludzi musieli?my wyruszy? w drog?. Podpisano nasze paszporty a burmistrz kaza? zaprz?c konie do swego powozu, by?my mogli odby? za darmo podr�? do Lipna. Pow�z, kt�ry sta? ju? gotowy do drogi, by? zwyk?ym, niewielkim powozem podr�?nym, bez siedze?, wy?cielony jedynie s?om?, na kt�rej le?a?y pi?kne derki. Ruszyli?my i do?? szybko znale?li?my si? w ma?ym miasteczku Kik�?.

Kik�?

Co ?wier? mili umieszczone s? na drodze obrazy Maryi Panny, kt�rym podr�?ni oddaj? cze??. Nasz wo?nica nie omieszka? zdejmowa? przy ka?dym obrazie kapelusza i odmawia? Zdrowa? Maryja, poganiaj?c przy tym chyzo biegn?ce konie. W wielu miejscach widzieli?my ludzi, kt�rzy z ?arliw? pobo?no?ci? klekali przy drodze przed obrazem Madonny, by zm�wi? swoje Zdrowa? Maryja, aby za? nie odm�wi? ich za du?o, odliczali je na r�?a?cu.

Wr�g nie zala? jeszcze tej cz??ci kraju, przez kt�r? odbywali?my podr�?, wszystko mia?o wi?c sielski wygl?d. ?yto obrodzi?o, zieleni?y si? pastwiska, wok�? chat stoj?cych w cieniu g?stych drzew rozlewa? si? spok�j. O niezwyk?o?ci sytuacji przypomina?y tylko wysokie ?erdzie owini?te s?om?, na szczycie kt�rych znajdowa?y si? beczki. Beczki wype?nione by?y prochem, podpalanym w razie napa?ci nieprzyjaciela. W ten spos�b wiadomo?? w?drowa?a od s?upa do s?upa a? do Warszawy. Podobne ?erdzie alarmowe sta?y wzd?u? ca?ej drogi na przemian z krucyfiksami i obrazami Madonny. Sygna?y do rozpocz?cia mordu obok obraz�w Odkupiciela. Kiedy wreszcie ludzie zrozumiej?, co chcia? on przekaza? odkupiaj?c ludzko???

Lipno

Przyjechali?my po po?udniu do Lipna, ma?ego, do?? schludnego i pi?knego miasteczka. Udali?my si? do burmistrza, by pokaza? mu paszporty oraz przepustk?, kt�r? otrzymali?my w Dobrzyniu i podobnie jak w czasie ca?ej podr�?y, otrzymali?my zakwaterowanie i pojazd na dalsz? drog? za darmo.

Mieszkanie znale?li?my w rynku. Nie mogli?my ruszy? od razu dalej, gdy? konie mo?na by?o dosta? dopiero nast?pnego dnia. W miasteczku by? wtedy w?a?nie dzie? targowy i nies?ychane rzesze ludzkie gromadzi?y si? przed naszym domem, ?eby obejrze? obcych, o kt�rych zapewne s?yszeli, ?e s? ze Szwecji. Wyszli?my na miasto, by nie ogl?dano nas jak zwierz?ta w klatce, a tak?e chc?c sami popatrze? na barwny t?um ludzi, kt�ry roi? si? wok�?.

         Narodowy str�j polskiego ch?opa wydaje si? do?? malowniczy, je?li ogl?da? go w t?umie, zbyt jednak jest kolorowy, gdy patrzy si? na pojedyncz? osob?. Sk?ada si? on z czerwonych szarawar�w, bia?ej sukmany z czerwonymi wy?ogami, wielobarwnego pasa, niskiego, wybrzuszonego kapelusza z szerokim rondem przybranego czerwono-bia?? wst??k?. Wszyscy w?o?cianie maj? w?sy. Jest to obecnie symbol wolno?ci, bowiem wielki ksi??? Konstanty nakaza? si? wszystkim ogoli?, by i w ten spos�b poni?y? nar�d. Polacy maj? na og�? wygl?d ludzi odwa?nych i dzielnych, wi?kszo?? z nich to bruneci, s? muskularni i gibcy, a w ich ciemnych oczach odbija si? dusza, kt�ra zdaje si? rzuca? wyzwanie ca?emu ?wiatu.

Na rynku nie by?o, podobnie jak u nas, stragan�w. Wszystkie towary by?y roz?o?one na d?ugich sto?ach pod go?ym niebem. Sprzedawano przede wszystkim s�l kamienn?, ozdoby, cebul? i og�rki, bowiem narodowym przysmakiem Polaka s? przede wszystkim og�rki, kt�re zjada on r�wnie ?akomie, jak dzieci jedz? jab?ka.

Po?r�d gwarnego t?umu, mrowi?cego si? na rynku, przemyka?o wiele postaci ubranych w czarne p?aszcze, z d?ugimi brodami i d?ugimi pejsami przy uszach. Oferowali ch?opom na sprzeda? stare ubrania, klamry, lusterka i temu podobne rzeczy, i zbywali je z dobrym zyskiem. Byli to cz?onkowie du?ej spo?eczno?ci ?ydowskiej.

Gdy nast?pnego ranka poszli?my do burmistrza, by podpisa? nam paszporty, przyj?? nas do?? dobrze i powita? na spos�b polski poca?unkiem oraz powiedzia?, i? nie mo?emy odjecha?, zanim nie zjemy obiadu, kt�ry przygotowa? dla nas zarz?d miasta. Podzi?kowali?my i powr�cili?my na obiad. Nie b?d? zaprzecza?, ?e prze?yli?my w czasie powitania ci??kie chwile, bowiem wszyscy znajduj?cy si? w towarzystwie musieli nas koniecznie uca?owa?, by okaza? w ten spos�b sw? przyja??.

?piesz? wi?c do dobrze nakrytego sto?u, kt�ry nas oczekuje. By? to prawdziwy polski posi?ek. Ogromna ilo?? potraw, wi?kszo?? mi?snych. Musz? jednak z g�ry wyja?ni?, i? nie jestem w stanie powiedzie? ani jak rodzaj mi?sa stanowi? podstaw? dania, ani jak potrawy zosta?y przyrz?dzone. Mogli?my tylko stwierdzi?, i? kuchnia polska pos?ugiwa?a si? cebul?, pieprzem, a zw?aszcza og�rkami, by wprawi? w oszo?omienie narz?dy smaku, i udawa?o jej si? to do tego stopnia, i? trudno by?o poj??, co cz?owiek jad?. Posi?ek zaczyna si? tu od zupy, a ko?czy na drugim daniu, my za? jeste?my przyzwyczajeni uwa?a? tre?ciwe danie za podstawow? cz??? posi?ku, by potem rozcie?czy? je zup?, podobnie jak wsp�?czesna ??dza nowo?ci niszczy stare, dobre postawy organizmu pa?stwowego.

Po sko?czonej zupie ka?dy go?? mo?e zje?? tyle, ile chce i wszyscy korzystaj? z tego prawa. Jest si?, wi?c w Polsce zwolnionym od konieczno?ci zjadania ogromnej ilo?ci potraw, kt�re gdzie indziej potrafi? obrzydzi? ?ycie, pojawiaj?c si? na stole nawet wtedy, gdy nie ma si? na to ochoty. Posi?ek zako?czy? si? dobrym w?gierskim winem.

Dobrzy? nad Wis??

Droga prowadzi?a ?yzn? i pi?kn? r�wnin? przez ma?a miejscowo?? Wielgie do Dobrzynia nad Wis??. Miasto, podobnie jak inne ma?e miasteczka, jest do?? n?dzne i sk?ada si? przede wszystkim z ma?ych, niskich domk�w z muru pruskiego, pomi?dzy kt�rymi biegn? ciasne, brudne uliczki zamieszka?e przez ?yd�w. Zostali?my tam na noc, a poniewa? wiadomo?? o naszym zawodzie rozesz?a si? szybko, musieli?my udzieli? pomocy wielu chorym ?ydom i mogli?my przy okazji zbada? tajemnic? ich dom�w.

Wsz?dzie, gdzie tylko wzywa? nas obowi?zek, wita?o nas przy wej?ciu do n?dznych pomieszcze? zat?ch?e powietrze i napawaj?cy obrzydzeniem brud i nieporz?dek. Sze?? do siedmiu os�b t?oczy?o si? w ma?ym, niskim pokoju o wilgotnych ?cianach i ma?ych oknach, przez kt�re nic nie by?o wida? z powodu kurzu i pary. Okna nie mia?y cz?sto zawias�w, lecz by?y mocno zabite, jakby chciano w ten spos�b zatrzyma? powietrze. W?a?nie z tych n?dznych siedzib pochodz? najstraszniejsze choroby, kt�re z powodu r�?nych okoliczno?ci staja si? cz?sto zara?liwe. I tutaj tak?e cholera uczyni?a najokropniejsze spustoszenia.