MOROWE POWIETRZE

 

Przegl?daj?c zapisy w ksi?gach metrykalnych mo?na odnie?? wra?enie, ?e bywa?y lata, w kt�rych nagle przybywa?o zgon�w i dotyczy?y one ca?ych rodzin, ba, nawet ca?ych miejscowo?ci.

Nawet niedo?wiadczonemu genealogowi nasuwa si? proste skojarzenie, ?e na danym terenie lub w konkretnej rodzinie musia?o doj?? do tragedii.

Z jakimi nieszcz??ciami spotkali si? nasi przodkowie? Co by?o ich przyczyn? oraz jak d?ugo musieli si? z nimi zmaga?? Na te pytania stara?em si? odpowiedzie? w dzisiejszym artykule.

Redaktor, grudzie? 2011r.

 

W poprzednich wiekach nasi przodkowie zmagali si? z epidemiami d?umy, cholery oraz ospy. Choroby epidemiczne wyst?powa?y w dwojakiej formie, b?d? niezale?nie od wojen na tle g?od�w, b?d? w zwi?zku z wojnami. Czynnikami epidemio tw�rczymi tamtych czas�w by?y wojny i nieurodzaje, a co si? z tym wi?za?o g?�d i migracje ludno?ci.

Stan wiedzy medycznej nie pozwala? na ich skuteczne leczenie. S?dzono, ?e zaraz? roznosi?o powietrze, wi?c w celu ograniczenia epidemii tworzono kordony sanitarne, izolowano chorych, dezynfekowano miejsca ska?one. Jednym element�w ograniczenia epidemii by?o tworzenie specjalnych miejsc poch�wku tzw. cmentarzy epidemicznych.

W miastach poch�wki urz?dzano na og�? w dniu zgonu, w nocy bez licznej asysty, by nie zwi?ksza? przygn?bienia ludno?ci licznymi pogrzebami. Cia?a transportowano na specjalnych ma?ych w�zkach pogrzebowych powo?onych przez dw�ch ludzi i poprzedzaj?cego ich jednego cz?owieka z latarni?, co sprawia?o ponure wra?enie.

We wsiach cia?a transportowano specjalnymi wozami, prawdopodobnie poch�wki realizowano za dnia, gdy? cmentarze epidemiczne urz?dzano zza wsi?, zazwyczaj, w trudno dost?pnym terenie. Do woz�w zaczepiano dzwoneczki, kt�re mia?y ostrzega? przypadkowe osoby o transporcie zw?ok ofiary epidemii.

Teren ziemi dobrzy?skiej by? o tyle specyficzny, ?e opieka medyczna by?a dalece niewystarczaj?ca. Nawet w po?owie XIX wieku, w Rypinie jeden lekarz leczy? kilkadziesi?t tysi?cy os�b, a kolejnych ch?tnych nie by?o i poszukiwano ich poprzez og?oszenia w gazetach.

Gazeta Warszawska z dnia 1 pa?dziernika 1848 roku informowa?a czytelnik�w;

�W Guberni P?ockiej, powiecie lipnowskim, w mie?cie Rypinie maj?cem ludno?ci dusz 2591, gdzie jest apteka W. Fischera, felczer i akuszerka, po?o?onym od miasta powiatowego Lipna mil pocztowych 5, tyle? do Sierpca i Bie?unia, mil 4 od Dobrzynia nad Drw?ca, a mil 2 od miasta pruskiego Brodnicy, w okolicy wzgl?dem potrzeb codziennego utrzymania nader umiarkowanej, zupe?nie zbywa na pomocy lekarskiej tak dalece, ?e w przybli?eniu najmniej 50 mil w kwadrat a przesz?o dla 25000 ludno?ci pomoc jego ka?dodziennie jest po??dan?. Je?liby kt�ry z WW lekarzy wolno-praktykuj?cych ?yczy? sobie przenie?? si? do Rypina, pr�cz ludno?ci miejskiej znajdzie tu w niedalekiej odleg?o?ci, zamo?nych przesz?o 30 dom�w, obywateli ziemskich, z kt�rych wielu o?wiadczy?o si? roczne zawrze? umowy��.

         Cmentarze epidemiczne w wi?kszo?ci przypadk�w nie przetrwa?y do naszych czas�w. Wyj?tkiem jest cmentarz po?o?ony w Z?bowie, gm.Obrowo, gdzie najprawdopodobniej chowano ofiary r�?nych epidemii od 2-ej po?owy XVII wieku.

(Pomnik nagrobny na cmentarzu epidemicznym w Z?bowie, gm.Obrowo, fot.A.Daranowska 2011r.)

Inskrypcje wyryte na pomniku w Z?bowie:

(fronton)

WAM P�?WIEKOWEJ PRACY

TOWARZYSZE ?WI?C?

POMNIK TEN CO TU KRYJE

BRACI WASZEJ KO?CI

WASZE MNIE WYKARMI?Y

I D?WIGA?Y R?CE

WAM NA BRATNIEJ MOGILE

P?AC? D?UG WDZI?CZNO?CI

 

PRACOWITYM TEJ W?O?CI

MIESZKA?COM

KT�RZY PODW�JN? KL?SK?

POMORU DOTKNI?CI

KO?CI TU SWOJE Z?O?YLI

PO?WI?CA W?A?CICIEL

1858 R.

(prawy bok)

1658 ZA PANOWANIA

J.K.  K.P.W.K.L.

W CZASIE PAMI?TNEGO

NAJ?CIA NIEPRZYJACI�?

CA?A NIEMAL

TEJ W?O?CI LUDNO??

DOTKNI?TA MOROW? ZARAZ?

TUTAJ SPOCZYWA

(lewy bok)

1831 DOTKLIWYMI KL?SKAMI

KRAJU PAMI?TNY

WIDZIA? TRZECI? CZ???

MIESZKA?C�W TEJ W?O?CI

ZARAZ? ?MIERTELN?

CHOLERA MORIBUS DOTKNI?T?

KT�REJ KO?CI

W TEM MIEJSCU SPOCZYWAJ?

 

Cmentarze wiejskie lokowano w znacznej odleg?o?ci od osad w?o?cia?skich i oznaczano je charakterystycznymi krzy?ami zwanymi kawarakami wystawianymi przez ludno?? katolick?. Krzy? choleryczny mia? dwa ramiona, jedno kr�tsze, drugie d?u?sze. Do dzisiaj mo?emy spotka? ostatnie ju? zachowane egzemplarze, np. w Sk?pem przy obecnej ulicy Sierpeckiej.

 

D?uma � czarna ?mier?

D?uma � ostra bakteryjna choroba zaka?na objawia?a si? wysok? gor?czk?, dreszczami i natychmiastowym powi?kszeniem wszystkich gruczo?�w limfatycznych oraz nag?ym os?abieniem organizmu. W obr?bie powi?kszonych w?z?�w ch?onnych wyst?powa?y zmiany ropne, a ich zawarto?? mog?a ulec opr�?nieniu.

?mier? z powodu zara?enia si? d?um? nast?powa?a bardzo szybko do dw�ch, o?miu dni, a nawet w przeci?gu kilkunastu godzin. W przypadkach wyzdrowienia stan chorobowy przeci?ga? si? w granicach od 6 do 13 tygodni.

W XVII wieku nazywano zaraz? choroby r�?ne zazwyczaj nieokre?lone.

Najwi?ksze spustoszenie na ziemi dobrzy?skiej przynios?a d?uma w latach 1624-1625.

Lata od 1651r. do 1663r. nazwano w Polsce trzynastoletnim okresem wielkich zaraz. W latach nast?pnych (1665, 1676, 1677-1679, 1693 i 1695) wyst?puj?ce zarazy nie szerzy?y si? ju? tak gwa?townie i mia?y charakter lokalny.

W 1656 r. Szwedzi roznie?li zaraz? od Warmii, a? do P?ocka. Teren ziemi dobrzy?skiej zosta? zaatakowany zaraz?. W nieodleg?ym Toruniu pierwsze przypadki choroby pojawi?y si? w styczniu tego roku i w sierpniu zaraza osi?gn??a punkt kulminacyjny, aby w grudniu ust?pi? ca?kowicie. Od maja do grudnia zmar?o ponad 10 tys. mieszka?c�w Torunia.

W 1658 roku na terenie ziemi dobrzy?skiej zaraza wybuch?a ponownie. Zapewne by?a przywleczona przez wojska polskie oblegaj?ce Toru?. W samej twierdzy r�wnie? w?r�d obleganych Szwed�w szerzy?y si? choroby, angina, szkorbut i dyzenteria.

Na terenie ziemi dobrzy?skiej jeszcze 10 czerwca okre?lano jej nasilenie jako s?abe, ale wzmagaj?ce si?, ju? pod koniec roku opanowa?a prawie wszystkie parafie. Zapewne panowa?a jeszcze w trzech nast?pnych latach (1660, 1661 i 1662), czego potwierdzeniem mog? by? dokumenty sejmiku w Lipnie.

G?�wn? przyczyn? okre?lana przez historyk�w by? g?�d, kt�ry nast?pi? na ziemi dobrzy?skiej po zniszczeniach szwedzkich oraz wskutek ci?g?ych przemarsz�w wojsk.

Wed?ug relacji biskupa p?ockiego, w 1677 r. jeszcze 70 parafii w diecezji p?ockiej by?o opuszczonych, w tym najwi?cej w?a?nie na ziemi dobrzy?skiej.

Epidemia d?umy na ziemi dobrzy?skiej wyst?pi?a ponownie w latach 1708 i 1710, kt�ra zosta?a rozwleczona przez wojsko w czasie dzia?a? wojennych prowadzonych w wojnie p�?nocnej.

 

Cholera

Cholera � zara?liwa choroba zaka?na przewodu pokarmowego objawia?a si? gwa?town? biegunk? i b�lem w ko?czynach. Nast?pnie dochodzi?o do wymiot�w i wstrzymania wydalania moczu. J?zyk robi? si? suchy, g?os stawa? si? ochryp?y, a twarz zmienia?a sw�j wyraz poprzez zapadni?cie si? oczu i wyostrzenie rys�w twarzy. W ostatniej fazie choroby s?ab?o t?tno, sinia?y ko?czyny i w obfitych potach nast?powa? zgon. Choroba trwa?a, w zale?no?ci od si?y organizmu, od kilku zaledwie godzin do kilku dni.

Druga pod wzgl?dem ?miertelno?ci zaraza � epidemia cholery pojawi?a si? na terenie ziemi dobrzy?skiej w czerwcu 1831 r. Zosta?a przywleczona przez ?o?nierzy rosyjskich, kt�rzy maszerowali przez powiat lipnowski do przeprawy w Osieku nad Wis??, w trakcie manewru oskrzydlaj?cego Warszaw?, w czasie powstania listopadowego. Zaraza pustoszy?a ca?e wsie i najwi?ksze nat??enie zachorowa? wyst?pi?o w lipcu i sierpniu. Cholera dotar?a r�wnie? do zachodniej granicy Kr�lestwa Polskiego. Ju? w maju Prusy zamkn??y kordonem wojskowym granic? w celu przeciwdzia?ania rozszerzaniu si? epidemii. Dla os�b przybywaj?cych z terenu KP wyznaczono przymusowe kwarantanny. Jednak zaraza nie zna?a granic pa?stwowych i w sierpniu odnotowano pierwsze zachorowania w przygranicznej Brodnicy, gdzie w ci?gu 4 tygodni zmar?o 239 os�b.

W latach nast?pnych (1837, 1848-1849, 1852, 1855) mieszka?c�w ziemi dobrzy?skiej atakowa?y nawroty cholery, jednak nie tak znacznym stopniu jak w roku 1831.

Aktualnie prace, prowadzone przez grup? wolontariuszy indeksuj?cych ksi?gi metrykalne ziemi dobrzy?skiej, dostarczy?y nowych informacji, kt�re mog? pom�c w przybli?onym okre?leniu czasookresu trwania epidemii, w tym z 1831 r. Cholera mog?a zbiera? krwawe ?niwo jeszcze w pierwszych miesi?cach 1832 r.

Tego tematu nie poruszano w dotychczasowych publikacjach i wymaga on przeprowadzenia szczeg�?owej kwerendy materia?�w archiwalnych.

Jednak?e zastanawiaj?cym jest fakt wysokiego poziomu zgon�w w 1832 r., co potwierdzaj? pierwsze wyniki kwerendy metryk zgon�w z parafii ziemi dobrzy?skiej.

 

Zgony w parafii Strzygi w latach 1826-1837

rok	1826	1827	1828	1829	1830	1831	1832	1833	1834	1835	1836	1837
og�lna liczba zgon�w	16	20	28	26	46	62	65	47	46	32	29	25

 

Kolejny nawr�t epidemii nast?pi? w 1848 r. W sierpniu odnotowano pierwsze przypadki zachorowa? w �wczesnym powiecie lipnowskim. Do grudnia tego roku zachorowa?o 195-ciu mieszka?c�w Lipna oraz 158-u mieszka?c�w innych miejscowo?ci wchodz?cych w sk?ad powiatu lipnowskiego. Krwawym ?niwem tej zarazy by?o 90 os�b ?miertelnych w samym Lipnie i 65 przypadk�w w innych miejscowo?ciach powiatu.

Pod koniec XIX wieku atak cholery nawiedzi? ziemi? dobrzy?sk? jeszcze w  1895 r.

 

Ospa � czarna ospa

Ospa � wirusowa choroba zaka?na objawia?a si? gor?czk?, wymiotami, b�lem g?owy i plec�w oraz og�lnym os?abieniem organizmu. Nast?pnie na twarzy i ko?czynach pojawia?a si? wysypka, kt�ra przechodzi?a w p?cherzyki, a nast?pnie strupy samoistnie odpadaj?ce i pozostawiaj?c szpec?ce blizny. Do ?mierci dochodzi?o zazwyczaj w drugim tygodniu od momentu zara?enia.

Jak dotychczas nie dotar?em do danych odno?nie epidemii ospy w ziemi dobrzy?skiej. Zachorowania pod postaci? epidemii by?y odnotowywane przez lekarzy KP w 1836, 1847, 1856, 1860-1864 i najgro?niejsza w latach 1871-1872, kt�ra rozszerzy?a si? na teren ca?ego kr�lestwa. R�wnie? ci??ka epidemia panowa?a w roku 1892, a mniejsze w latach nast?pnych. W latach 1889-1890 powodowa?a w niekt�rych powiatach KP zgony, dochodz?ce do 10 � 17% og�lnej ?miertelno?ci.

Zaniedbania w?adz zaborczych w sprawie przymusowych szczepie? na terenie KP doprowadzi?y do znacznie wi?kszej zachorowalno?ci ani?eli w innych rejonach cesarstwa. W latach 1887-1892 odnotowano w KP, na 10 tysi?cy mieszka?c�w, 16 zachorowa? na osp?, za? w ca?ym cesarstwie tylko 10.

Poza wymienionymi chorobami, nasi przodkowie umierali r�wnie? na inne choroby zaka?ne. W roczniku statystycznym KP za rok 1910 wymienia si? odr?, p?onic? (dawna nazwa szkarlatyna), krztusiec (koklusz), b?onic? (dyfteryt) i dur brzuszny (tyfus). Podano r�wnie? og�ln? liczb? zgon�w z powodu ostrych chor�b zaka?nych na poziomie 152,7 przypadk�w na 100 tys. mieszka?c�w, czyli 18225 zgon�w na terenie ca?ego KP. W tym samym roku, zza zachodni? granic? KP wska?nik ten wynosi? 78,1, a jeszcze dalej, we Francji, tylko 36,4.

 

?r�d?a;
1/ Archiwum Historii i Filozofii Medycyny oraz Historii Nauk Przyrodniczych, tom XIII, pod redakcj? Adama Wrzoska, Pozna? 1933,
2/ artyku? Andrzeja Mietz Zabytkowy Cmentarz Epidemiczny w Z?bowie na Ziemi Dobrzy?skiej, opublikowany w Zeszytach Historycznych Dobrzy?skiego Oddzia?u WTN, Rypin 1992,
3/ Brodnica siedem wiek�w miasta, pod redakcj? Jerzego Dyga?y, Brodnica 1998,
4/Kronika kl?sk elementarnych w Polsce i w krajach s?siednich w latach 1648-1696, Stanis?awa Namaczy?ska, Lw�w 1937,
5/ O ?rodkach zaradczych w epidemii cholery w r.1852 w Kr�lestwie Polskim przedsi?branych z do??czeniem wiadomo?ci lekarskich i statystycznych, wyd.Warszawa 1852,
6/ Wielkie kl?ski spo?eczne i walka z niemi, Alfred Soko?owski, Warszawa 1917,
7/ Rocznik statystyczny Kr�lestwa Polskiego rok 1913, opracowanie pod kierunkiem W?adys?awa Grabskiego, Warszawa 1914,
8/ Epidemia cholery w Kr�lestwie Polskim i guberni p?ockiej w 1848 r., Franciszek Dorobek, Notatki P?ockie nr 1 z 1979r.
9/ Archiwum Diecezjalne w P?ocku, ksi?gi metrykalne parafii Strzygi.
10/ Gazeta Toru?ska, Nr 169 z 24 lipca 1884 roku,