••środa•, 22 •lutego• 2012 11:32• |
PANOWIE I S?UDZY
W XIX oraz pierwszej dekadzie XX wieku w Krlestwie Polskim obowi?zywa?y przepisy dok?adnie reguluj?ce wzajemne relacje s?u?by domowej (pracownikw) i panw (pracodawcw) zarwno na wsi jak i w miastach.
Lektura szczeg?owo opisanych, prawie wszystkich, aspektw pracy zawodowej, w tym obowi?zkw i uprawnie?, jest pomocniczym ?rd?em oglnej wiedzy genealogicznej. Pozwala na pe?ne zrozumienie zale?no?ci w?rd przedstawicieli r?nych grup spo?ecznych.
Zachowano pisowni? oryginaln?.
Redaktor, luty 2012r.
?rd?o:
Rocznik wsi polskiej,
opracowanie A.Laskowskiego, Warszawa 1913.
Postanowienia
o najmie s?ugi i o wzajemnych obowi?zkach panw i s?ug.
I. Przepisy oglne.
Pkt 515 S?uga w dawniejszej ustawie nazywa si? ten, kto si? godzi do jakiej pracy w domu albo w gospodarstwie na pewien czas bez przerwy na dnie.
Pkt 516 Panem
albo gospodarzem zowie si? ten, kto s?ug? przyjmuje.
Pkt 517 Niniejsze przepisy ?ci?gaj? si? do s?ug p?ci m?skiej i ?e?skiej, wszelkiego wyznania, tak tych co si? godz? do pos?ug domowych, jako te? czeladzi wiejskiej czyli rolnej, bez r?nicy wsi od miasta.
Pkt 518 Przepisy niniejszego rozdzia?u nie b?d?
stosowane; do oficjalistw prywatnych i s?ug wy?szej klasy, jako to: rz?dcw,
komisarzy, sekretarzy, marsza?kw, koniuszy, margrabiw, ekonomw, pisarzy i
innych osb p?ci oboj?tnej, ktre si? podejmuj? us?ug wymagaj?cych wy?szego
wykszta?cenia; do us?ug wojskowych obj?tych etatem wojskowym; do czeladzi i
uczniw terminuj?cych u kupcw, rzemie?lnikw itp., wzgl?dem ktrych oddzielne
przepisy, postanowieniem Ksi?cia Namiestnika Krlewskiego z dnia 31 grudnia
1816 roku i dnia 31 stycznia 1817 roku s? obj?te.
II. Kto mo?e si? godzi? do s?u?by.
Pkt 519 Do s?u?by godzi? si? mo?e ten tylko, kto ma prawo rozporz?dza? swoj? osob?. Tu nale??; pe?noletni, co jest ci, co sko?czyli lat dwadzie?cia jeden wieku, ci, ktrych rodzice lub rada familijna w m?odym wieku z pod opieki wypu?cili.
Pkt 520 Dzieci, pozostaj?ce pod w?adz? rodzicw, nie mog? przyjmowa? s?u?by bez pozwolenia ojca, albo matki, je?eli ojciec nie ?yje. Lecz i po wej?ciu do s?u?by nie uwalniaj? si? spod w?adzy rodzicielskiej.
Pkt 521 Niewiasta zam??na nie mo?e i?? do s?u?by bez pozwolenia m??a.
Pkt 522 Gdyby m??, ktry pozwoli? ?onie s?u?y?, chcia? j? napowrt wzi?? do siebie, mo?e to zrobi?, lecz z up?yni?ciem terminu s?u?by, i podzi?kowawszy we w?a?ciwym czasie za s?u?b? w imieniu ?ony.
Pkt 523 Je?eliby jednak m?? dowiedzia? si?, ?e ?ona s?u?y w miejscu, ktre ze wzgl?du na moralno?? jest nieprzyzwoitem, mo?e si? uda? do s?dziego gminnego o pozwolenie, a?eby ?ona, nie czekaj?c terminu, s?u?b? tak? zaraz opu?ci?a.
III. O ugodzie i zadatku.
Pkt 524 S?udzy przyjmowani by? mog? tylko do pos?ug godziwych i prawem niezakazanych. Ugoda zawarta przeciwko temu prawu jest nie wa?n?.
Pkt 525 Ugoda o s?u?b? mo?e by? zawarta ustnie lub na
pi?mie pod?ug woli stron.
Pkt 526 Przy ugodzie umwione b?d?; obowi?zki jakich s?uga si? podejmuje, czas na jaki s?u?b? przyjmuje, i zas?ugi lub inne wynagrodzenie, do jakich mie? b?dzie prawo.
Pkt 527 S?uga godzi? si? mo?e na rok, kwarta? lub
miesi?c.
Pkt 528 Gdyby przy ugodzie nie by?o oznaczonego czasu s?u?by, b?dzie si? rozumia?o, ?e s?uga wiejski czyli rolny ugodzi? si? na rok, a miejski czyli domowy na kwarta?.
Pkt 529 na znak zgody s?uga we?mie od pana zadatek, a
przez to jest zobowi?zany przyby? do s?u?by na czas, a pan zobowi?zany jest go
przyj??.
Pkt 530 Ilo?? zadatku zale?y od ugody lub zwyczaju miejscowego.
IV. O czasie, w ktrym s?u?ba si? zaczyna.
Pkt 537 Terminy prawne w s?u?bie kwartalnej s?; 2 stycznia, 2 kwietnia, 2 lipca, 2 pa?dziernika. S?u?ba roczna prawnie zaczyna? si? b?dzie w jednym z tych terminw, stosownie do rodzaju s?u?by. S?u?ba miesi?czna rozpoczyna? si? b?dzie pierwszego dnia miesi?ca.
Pkt 540 Gdyby s?uga, wzi?wszy zadatek, jedynie dla
ba?amuctwa nie stawi? si? do s?u?by, pan mo?e go do tego przymusi? przez
policj? miejscow?.
V. O obowi?zku s?ug w ci?gu s?u?by.
Pkt 545 S?uga winien swojemu panu, pani i tym
wszystkim osobom, ktrym pan us?ugiwa? ka?e; wierno??, uszanowanie i
pos?usze?stwo.
Pkt 546 Przy wykonywaniu swoich obowi?zkw, s?uga powinien si? stosowa? do zaprowadzonego porz?dku i zawsze by? trze?wym, pilnym, akuratnym i obyczajnym.
Pkt 548 Wszystkimi si?ami s?uga powinien strzec pana
swego od krzywdy i szkody, a stara? si? o jego po?ytek.
Pkt 549 S?uga po?wi?ci? winien na us?ugi pana ca?y swj czas, i wedle mo?no?ci i si? swoich wype?nia? b?dzie wszystkie jego rozkazy, dotycz?ce przyj?tych przez siebie obowi?zkw.
Pkt 551 ?aden s?uga nie mo?e bez pozwolenia pana
oddali? si? ani dla w?asnego interesu, ani na zabaw?; a gdy pan da pozwolenie,
nie mo?e go przetrzyma?, ale na czas wrci? powinien.
Pkt 552 Je?eli s?uga zrobi panu krzywd? jak? z umys?u lub z niedbalstwa, albo te? przez to, ?e sobie post?pi? przeciw wyra?nemu rozkazowi pana, albo ze si? podj?? tego, czego nie umie, winien b?dzie szkod? wynagrodzi?.
Pkt 554 S?uga winien panu donosi? o sprzeniewierzeniu si? albo o kradzie?y drugich s?ug. Gdyby za? wiedz?c o tem nie donis?, odpowiada? b?dzie za szkod? wsplnie z temi, ktrzy si? sprzeniewierzyli, albo kradli.
VI. O obowi?zkach pana.
Pkt 559 Wymagaj?c od s?ugi roboty, do jakiej si? ugodzi?, pan powinien by? wyrozumia?ym na jego zdrowie i si?y.
Pkt 561 Gdyby kto ukrzywdzi? lub chcia? ukrzywdzi? s?ug?,
pan winien zas?oni? go swoj? opiek?.
Pkt 562 Pan powinien pozwala? s?udze odbywa? obrz?dki religijne jego wyznania.
Pkt 563 Je?eli s?uga na zdrowiu zapadanie, a nie ma w
blisko?ci rodzicw albo dzieci, ktryby mogli go przyj?? do siebie, pan
zobowi?zany mie? o nim staranie.
Pkt 567 Je?eli pan umar?, spadkobiercy jego winni albo trzyma? s?ug? do terminu, w jakim pod?ug miejscowego zwyczaju s?ugi si? zmieniaj?, a w miesi?cznych s?u?bach do ko?ca miesi?ca, albo te?, w razie odprawienia przed terminem, wynagrodzi? za to s?ug? wedle dobrowolnej ugody.
Pkt 568 Nowy dziedzic, dzier?awca maj?tku ziemskiego albo inny posiadacz osady rolnej, winien do ko?ca roku trzyma? wszystkie s?ugi wiejskie, przez poprzedniego posiadacza pozostawione, a s?udzy zobowi?zani s? pozosta? na miejscu, chybaby si? inaczej z nowym panem u?o?yli.
VII. O wypowiedzeniu i podzi?kowaniu za s?u?b?.
Pkt 570 Je?eli s?uga chce si? odprawi?, powinien o?wiadczy? o tem panu (podzi?kowa?), w s?u?bie rocznej na trzy miesi?ce, w kwartalnej na miesi?c, a w miesi?cznej na pi?tna?cie dni, przed terminem.
Pkt 571 Je?eli pan chce s?ug? odprawi?, winien mu w tych samych terminach s?u?b? wypowiedzie?.
VIII. W jakich przypadkach pan mo?e s?ug? odprawi? przed czasem.
Pkt 575 Pan mo?e s?ug? odprawi? przed czasem;
a/ je?eli s?uga powa?y si? panu, pani, lub komu z ich domownikw wyrz?dzi? obelg?,
b/ je?eli o nich roznosi co krzywdz?cego, albo przez podszepty z?o?liwe do swarw w domu doprowadza,
c/ je?eli panu hardo si? stawia, i jego rozkazw uporczywie nie s?ucha,
d/ je?eli si? wzbrania pilnowa? pana w chorobie,
e/ je?eli si? hardo stawia prze?o?onemu nad sob? zwierzchnikowi, nie s?ucha jego rozkazw, albo mu obelg? jak? wyrz?dzi?,
f/ je?eli dzieci pa?skie na z?e naprowadza, albo im daje gorsz?ce przyk?ady,
g/ je?eli z dzie?mi, ktre mu s? powierzone, tak ?le albo niedbale si? obchodzi, ?e to im grozi niebezpiecze?stwem,
h/ je?eli panu co ukrad?, albo si? sprzeniewierzy?, albo drugich do tego namawia?, lub wiedz?c o ich kradzie?y, albo sprzeniewierzeniu si?, panu nie donis?,
i/ je?eli bez wiedzy pa?stwa na ich imi? bierze co na kredyt, albo po?ycza,
k/ je?eli bez wiedzy i pozwolenia pa?stwa noce za domem przep?dza?, wi?cej, jak raz,
l/ je?eli, b?d?c raz ju? napomniany, z ogniem albo ze ?wiat?em nieostro?nie si? obchodzi,
m/ je?eli przez sw? nieostro?no?? sta? si? przyczyn? po?aru,
n/ je?eli powierzone mu bydl? z w?asnej winy niszczy, albo niedbale oko?o niego chodzi, lub je katuje,
o/ je?eli przez z?o?? lub niech?? wyrz?dzi panu jak? znaczn? szkod?,
p/ je?eli z powodu rozwi?z?ego ?ycia nabawi si? jakie? zara?liwej albo plugawej choroby,
r/ je?eli bez pozwolenia wychodzi, albo pozwolenie przetrzymuje, albo si? sp?nia do pracy, albo w inny sposb powinno?ci zaniedbuje i pomimo dwukrotnej przestrogi z tego si? nie poprawia,
s/ je?eli si? oddaje pija?stwu, grze na pieni?dze, albo rozpu?cie,
t/ je?eli przez k?tnie, albo bitwy robi w domu zamieszanie i nawet napomiany z tego si? nie poprawia,
u/ je?eli si? oka?e, i? nie umie tej roboty, ktrej si? przy zgodzie podj??,
w/ je?eli skazany zosta? wi?cej jak na siedem dni aresztu,
x/ je?li si? wyda, ?e przy ugodzie okaza? fa?szywe ?wiadectwo.
Pkt 576 Je?eli s?u??ca zasz?a w ci???, pan mo?e ja odprawi?, ale powinien o tem donie?? miejscowej policji, lub odda? j? krewnym.
IX. W jakich przypadkach s?uga mo?e odprawi? si? przed czasem.
Pkt 578 S?uga mo?e odprawi? si? przed czasem;
a/ je?eli przez z?e lub zbyt surowe obchodzenie si? pana ?ycie jego albo zdrowie jest w niebezpiecze?stwie,
b/ je?eli pan s?ug? nak?oni? usi?uje do uczynkw, przeciwnych prawu albo obyczajom, jak rwnie? je?eli go nie broni od podobnych nalega? innych osb, ktre w domu mieszkaj? lub bywaj?,
c/ je?eli pan s?udze zatrzymuje strawne, albo nie daje niezb?dnej ?ywno?ci lub go pomie?ci? w miejscu dla zdrowia szkodliwem,
d/ je?eli pan chce wyjecha? za granic? Krlestwa i s?ug? wzi?? ze sob?, a tego sobie przy ugodzie nie wymwi?,
e/ je?eli z powodu choroby s?uga sta? si? niezdolnym do pe?nienia obowi?zkw.
Pkt 579 We wszystkich wy?ej wymienionych przypadkach s?uga mo?e podzi?kowa? przed czasem, a pan winien go zaraz uwolni? i co mu si? nale?y za czas wys?u?ony odda?.
Pkt 580 Gdyby pan nie chcia? s?ugi uwolni?, s?uga mo?e uda? si? z za?aleniem do s?du gminnego, a dopki s?d nie wyrzecze, winien pozosta? na miejscu.
Pkt 581 Mo?e rwnie? s?uga oddali? si? przed czasem;
a/ je?eli go rodzice potrzebuj? do pomocy w gospodarstwie, albo opieki w chorobie lub staro?ci,
b/ je?eli s?uga przez ma??e?stwo, albo przez inne dla niego korzystne zdarzenie znalaz? sposb zaprowadzenia w?asnego gospodarstwa,
c/ je?eli otworzy? si? dla niego spadek, ktrego bez opuszczenia s?u?by obj?? nie mo?e,
d/ je?eli s?u??cej m??atce umrze m??, pozostawiwszy gospodarstwo lub dzieci, licz?ce mniej jak czterna?cie lat wieku.
X. O samowolnym porzuceniu s?u?by.
Pkt 584 S?uga, ktry przed czasem odejdzie od pana bez prawnej przyczyny, skazany b?dzie przez s?d gminny na areszt do dni trzech i b?dzie na ??danie pana do powrotu zmuszony.
XI. ?wiadectwa s?u?bowe.
Pkt 585 S?uga, odchodz?c od pana, otrzymuje od niego za?wiadczenie, ktre b?dzie zapisane w ksi??ce s?u?bowej.
Pkt 586 W za?wiadczeniu pan wyrazi tylko; imi? i nazwisko s?ugi, kiedy i jak d?ugo s?u?y? i do czego, czy by? wierny, trze?wy i pos?uszny, albo czy w nim jakich zdro?no?ci nie dostrze?ono, na koniec do czego jest zdatny.