CZTERY  ?WIECE

Cz??? I

 Dzisiejszym artyku?em rozpoczynamy cykl tekst�w, kt�re po?wi?cimy dawnym mieszka?com powiat�w rypi?skiego i lipnowskiego. Reprezentantom r�?nych kultur, obyczaj�w i wyzna?; rzymskokatolickiego, ewangelickiego, moj?eszowego oraz prawos?awnego.

Zgodnie z przyj?tym planem redakcyjnym zamierzamy, poprzez cykliczne teksty popularno naukowe, podtrzymywa? umowny ogie? pami?ci czterech ?wiec symbolizuj?cych r�?ne wyznania, kt�rych przedstawiciele przez wiele lat wsp�lnie zamieszkiwali ziemi? dobrzy?sk?.

Opracowanie prezentowane w cz??ci I powsta?o na podstawie artyku?u autorstwa Micha?a Bo?tryka; �Opowie?? na dwa g?osy. Cz??? I Pierwsza gildia�, opublikowanego w 2004r. w Orthodoxii - Przegl?dzie Prawos?awnym www.przegladprawoslawny.pl .

S? to bardzo ciekawe wspomnienia Andrzeja Nieczajewa, pochodz?cego z rodziny rosyjsko-polskiej, syna Anny Baza?skiej � Polki i Aleksandra Nieczajewa � Rosjanina - lekarza 10 Rypi?skiej Brygady Stra?y Granicznej, kt�ry leczy? w Rypinie, Lubiczu oraz w Dobrzyniu n.Drw?c?.

Barwna historia ?ycia ?p. Andrzeja Nieczajewa mo?e stanowi? gotowy scenariusz filmowy.

Korzystaj?c z okazji pragniemy podzi?kowa? Panu Micha?owi Bo?trykowi za wyra?enie zgody na wykorzystanie artyku?u jego autorstwa.

W toku podtrzymywaniu ognia w ?wiecy symbolizuj?cej grup? mieszka?c�w wyznania prawos?awnego, w niedalekiej przysz?o?ci planujemy r�wnie? artyku?y o 10-tej Rypi?skiej Brygadzie Stra?y Granicznej oraz ju? nieistniej?cych cerkwiach prawos?awnych w Rypinie i Lipnie.

Naszych czytelnik�w posiadaj?cych jakiekolwiek materia?y na powy?sze tematy, prosimy o kontakt poprzez poczt? portalu.

Redaktor, marzec 2012r.

 Pochodz? z rodziny rosyjsko-polskiej - zacz?? opowie?? pan Andrzej. - Mama, Anna Kasparowna Baza?ska, by?a Polk?.
Nieczajewowie wywodz? si? z samarskiej guberni, na ?rodkowym Powo??u. Pradziad Fiodor by? kupcem samarskim pierwszej gildii. Gildia to kupiecka organizacja z podzia?em na trzy kategorie, w zale?no?ci od posiadanego kapita?u. M�j pradziad by? milionerem.
Nieczajewowie handlowali we?n? na wielk? skal?. Ale swoich owiec nie mieli. Brali w arend? du?e stada, wypasali je, owce strzygli, we?n? sprzedawali. Dochody czerpali tak?e z m?yn�w nad Wo?g?.
   M�j dziadek Andrzej ju? nie by? taki bogaty, jak jego ojciec Fiodor. M�j pradziadek mia? dziewi?cioro dzieci. Wszystkie je dobrze wyposa?y?. M�j dziadek Andrzej mia? czworo dzieci, troje z nich, w?r�d nich m�j ojciec, Aleksander, zdoby?o wy?sze wykszta?cenie.
Dziadek prowadzi? wielkie interesy, nigdy si? nie myli? w obliczaniu procent�w, a do 35 roku ?ycia nie umia? czyta? i pisa?. Tej sztuki nauczy? go by?y ?o?nierz, kt�ry wcze?niej ods?u?y? 25 lat w armii Miko?aja I.
   Nieczajewowie to tak zwani jedinodworcy, czyli szlachta szaraczkowa. Nie odrabiali pa?szczyzny, ale i nie mieli ch?op�w pa?szczy?nianych.
   Z jedinodworc�w, w wielu przypadkach, powstawa?a klasa kupiecka i przemys?owa.
   M�j ojciec Aleksander urodzi? si? w 1869 r. w Jekatierinowce. Jekatierinowka liczy?a jakie? cztery tysi?ce mieszka?c�w, mia?a szko?? ziemsk? i szpital. M�j ojciec, po uko?czaniu szko?y ziemskiej w Jekatierinowce, uczy? si? w gimnazjum klasycznym w Samarze. Tam na wysokim poziomie wyk?adano ?acin?, grek?, francuski, niemiecki. Angielskiego nauczy? si? sam. I te j?zyki ojciec zna? bardzo dobrze.
   Po uko?czeniu gimnazjum wst?pi? na uniwersytet w Kazaniu i rozpocz?? studia medyczne. W tym samym czasie, opowiada? p�?niej ojciec, na prawie studiowa? urodzony w Symbirsku W?odzimierz Uljanow, znany jako spo?ecznik i organizator r�?nych akcji studenckich. Na czwartym roku ojciec przeni�s? si? do Sankt Petersburga, na Cesarsk? Wojskow? Akademi? Medyczn?, kt�rej poziom by? bardzo wysoki. I tam ojciec w 1895 roku otrzyma? dyplom lekarza.
   Chcia?bym tu na chwil? z dziewi?tnastego wieku przenie?? si? na pocz?tek XXI. M�j syn Igor jest chirurgiem plastycznym, znanym w ?wiecie medycznym. Mieszka i pracuje w Szwecji. Zapraszaj? go na wyk?ady i pokazowe operacje w ca?ym ?wiecie. W 2003 roku mia? je w Moskwie i Petersburgu. Na tych kongresach wyk?ady prowadzone s? po angielsku. M�j syn wyg?osi? wyk?ad po rosyjsku, czym bardzo zadziwi? gospodarzy. - W?a?nie w tej Akademii - powiedzia? syn - m�j dziadek studiowa? i zdoby? dyplom lekarza. Zainteresowanie synem w Petersburgu jeszcze bardziej wzros?o.
   Ale powr�?my na koniec dziewi?tnastego wieku.
   M�j ojciec otrzyma? pierwsz? prac? lekarza wojskowego w Kerczu na Krymie. Lekarze, prawnicy, duchowni w carskiej armii nie mieli stopni wojskowych. Ojciec mia? cywilny tytu? radcy stanu. To odpowiada?o randze pu?kownika.
   Z powodu nieszcz??liwej mi?o?ci, tak p�?niej opowiada?a mi starsza siostra, porzuci? Kercz w 1901 roku i przyjecha? pod Toru?, na �wczesn? granic? rosyjsko-niemieck?.
   Ojciec by? chirurgiem w 10 rypi?skiej pogranicznej brygadzie. Mieszka? w Lubiczu nad Drw?c?, dwana?cie kilometr�w od Torunia. By?y dwa Lubicze - jeden po stronie niemieckiej, drugi po rosyjskiej. Stacja kolejowa, z kt�rej mo?na by?o wyjecha? do Kongres�wki, znajdowa?a si? po stronie niemieckiej. Stosunki niemiecko-rosyjskie do pierwszej wojny ?wiatowej by?y bardzo dobre. Niemieccy oficerowie przechodzili na stron? rosyjsk? i z tamtej poczty wysy?ali do Niemiec kartki "serdeczne pozdrowienia z rosyjskich step�w".
   Ojciec, opr�cz wype?niania obowi?zk�w wojskowych, mia? prawo prowadzenia prywatnej praktyki. W ten spos�b pozna? moj? matk? - Ann? Baza?sk? z M?y?ca nad Drw?c?.
   Historia maj?tku w M?y?cu tak?e zas?uguje na uwag?.
   -M�j dziadek ze strony matki, jej ojciec - Kacper Baza?ski - sprzedawa? i kupowal maj?tki, przenosi? si? z miejsca na miejsce. Bardzo lubi? polowania. W 1894 roku pojecha? zim? pod granic? prusk?, do Lubicza. Faktorzy ?ydowscy pokazali mu olbrzymi ogr�d i dw�r we wsi M?yniec. Na znak, ?e nie sprzedaj? kota w worku, w jednym miejscu odgrzebali ?nieg i pokazali czarn? ziemi?. Dziadek naby? t? posiad?o??. Na wiosn? ?niegi stopnia?y. Oczom jego ukaza?y si? same piaski, na domiar z?ego na pocz?tku XX wieku sp?on?? od po?aru dw�r w M?y?cu.
   Ale nigdy nie nale?y rozpacza?. Okaza?o si?, ?e w tych piaskach kry? si? ogromny kapita?. Ot�? Niemcy wkr�tce rozpocz?li budow? kolei z Torunia do Gda?ska. ?wir sprowadzali z zaboru rosyjskiego, spod hektar�w dziadka, bo by? ta?szy. Wybudowano na Drw?cy most eksterytorialny i w?skotor�wk?, przyjecha?o kilkudziesi?ciu kopaczy spod Kielc, setki wagon�w wozi?o ?wir.
   Dziadek mia? dw�ch syn�w i pi?? c�rek. Najm?odsza za pieni?dze uzyskane ze ?wiru sp?dzi?a rok we Francji, Italii i Szwajcarii. W Warszawie otworzy?a kawiarni?.
   Ale, niestety, wybuch?a wojna. Most spalono. Lokomotyw? Niemcy zabrali, ze sto wagonik�w zosta?o. Na ponad stu morgach rozci?ga?a si? pustynia z pag�rkami.
   Osobliwo?ci? maj?tku w M?y?cu by?o tak?e to, ?e dziadek naby? ziemi? razem z ko?cio?em pojezuickim, stoj?cym w parku. Klucze do ko?cio?a by?y u dziadka. Na odpust ?w. Ignacego (Loyoli) przyje?d?a?o oko?o tysi?ca ludzi i dewastowa?o kompletnie park.
   Tak wi?c, maj?c matk? Polk? i dziadka w?a?ciciela ko?cio?a, mia?em zadatki i na Polaka, i na katolika.
   ?lub moich rodzic�w - Aleksandra i Anny - odby? si? w 1901 roku w cerkwi w Aleksandrowie (miejscowo?ci nazwanej na cze?? Aleksandra II), dzi? z dodatkiem - Kujawski. Rodzice do wybuchu pierwszej wojny ?wiatowej, z powodu pracy ojca, mieszkali w M?awie, Cz?stochowie, Busku Zdroju, Rypinie.
   Z Rypina w 1914 roku ojciec poszed? na wojn?, kt�r? odby? jako lekarz naczelny 82 szpitala polowego na froncie rosyjsko-niemieckim. Z ojcem na froncie by?a moja mama. Ja urodzi?em si? 5 sierpnia 1914 roku w Piotrogrodzie.
   Pierwsze moje wspomnienie - spacer nad morzem z ojcem. By? wiecz�r, lata?y czajki, sta?y rybackie statki. Ja trzyma?em ojca za ma?y palec. Spacerowali?my w Pernau w Estonii. To nieprawdopodobne, ale wtedy mia?em dwa lata. Potem wspomnienia pojedynczych fragment�w ?ycia z Wielkich ?uk�w: front, ?o?nierze ?wicz? na podw�rku.
   Wkr�tce front przesta? istnie?, szpital, w kt�rym ojciec pracowa?, rozp?yn?? si?. Przyjechali?my do Rybi?ska. Stamt?d mieli?my p?yn?? statkiem po Wo?dze do Samary, gdzie mieszkali rodzice mojego ojca, siostry i brat. Nic z tego nie pami?tam. Historie, kt�re si? zdarza?y, znam z opowie?ci rodzic�w i niani.
   Przed wyjazdem, w Rewlu, ojciec stawa? przed komisj? Rady ?o?nierskiej. A tam nie by?o ?art�w. Kiere?ski ukazem nr 1 og?osi? zniesienie dyscypliny wojskowej, nieoddawanie honor�w, prawo do dyskusji - atakowa? wroga czy nie.
   Rady ?o?nierskie decydowa?y tak?e o tym, kto b?dzie dow�dc?. I taka rada spyta?a ojca:
   - Kara?e? ?o?nierzy?
   - Tak - odpowiedzia? ojciec. - Pracowa?em w szpitalu, a tam musi by? dyscyplina, bo inaczej zgin? inni pacjenci.
   I to go uratowa?o. Wr�ci? do domu ?ywy.
   Na dworcu w Rybi?sku, przed wyp?yni?ciem, ojciec zostawi? pi?kne meble. Zastanawia? si? g?o?no, czy dojad? one do Jekatierinowki, dok?d zmierzali?my.
   Linia kolejowa od Samary do W?adywostoku by?a w�wczas opanowana przez legion czeski. Ta formacja w?a?ciwie nikomu nie podlega?a.
   - Czy nie przepadn? moje meble? - dopytywal si? ojciec u naczelnika stacji w Rybi?sku. - Panie, ca?a Rosja ginie, a pan martwi si? o jakie? meble - us?ysza?.
   I prosz? sobie wyobrazi?, w tak niepewnym czasie meble przyjecha?y do Jekatierinowki.
   W Jekatierinowce ojciec dosta? prac? lekarza w by?ym szpitalu ziemskim. Od tego czasu ju? wszystko pami?tam. Najpierw zastali?my tam Czech�w, p�?niej przyszli czerwoni ?otysze (oni tworzyli najwierniejsze pu?ki bolszewik�w). W pobliskiej wsi Iwanowka, gdzie by?y zak?ady chemiczne, pojawili si? Niemcy, kt�rzy szybko nawi?zali wsp�?prac? z sowietami.
   Pami?tam m�j pierwszy kontakt z cerkwi?, do kt�rej chodzi?em w Jekatierinowce z niani?.
   -?ycie stawa?o si? coraz ci??sze. Cz?sto w minionych latach bywa?y okresy suszy. Ale w czasach carskich by?a dobrze zorganizowana samopomoc. Teraz ?wiat si? zawali?. Ludzie jedli bia?? glin?, trociny, puchli i umierali, jak muchy.
   Tam, nad Wo?g?, nawet w czasach normalnych jest trudno, a to z powodu malarycznych teren�w. Mieli?my co trzy dni dreszcze, gor?czk?, b�le g?owy. Tubylcy znali na to lekarstwo - pili parzony pio?un. Ciekawe, ?e to im pomaga?o. Z medycznego punktu widzenia mo?na to wyt?umaczy? tylko si?? autosugestii.
   W czasie g?odu na Powo??u zjawi?y si? Amerykanki z Hooverowskiej ARA (taki komitet pomocy). Rozdawano kasz? mann? i sacharyn?. Nie znali?my sacharyny. Mama ugotowa?a kasz? i doda?a jej za du?o. Mnie to odrzuci?o. Przez wiele lat nic s?odkiego nie mog?em wzi?? do ust. - Amerykanie oduczyli mnie je?? s?odycze - m�wi?em.
   By? rok 1922. Zacz?li?my si? zbiera? do wyjazdu z Rosji. Rodzina mamy wr�ci?a wcze?niej do M?y?ca i napisa?a do nas: - Przyje?d?ajcie.
   W?adze polskie, ku zdziwieniu ojca, zgodzi?y si? na nadanie mu obywatelstwa. A to dlatego, ?e pracowa? ponad pi?tna?cie lat na ziemiach Polski. Nikomu nie przeszkadza?o, ?e pracowa? w armii carskiej. Zreszt? carscy urz?dnicy, kt�rzy pracowali w Kongres�wce, w�wczas dostawali emerytury w Polsce.
   W Niegore?oje - Sto?bcach przekroczyli?my granic?. Uda?o si? w kufrze ze schowkami przewie?? brylanty. Ja w kieszeniach mia?em papierowe kierenki. Ale mnie nie rewidowano.
   Do M?y?ca dotarli?my w ko?cu sierpnia 1922 roku. Ojciec dosta? pozwolenie na prywatn? praktyk?. Pracowa? w Dobrzyniu nad Drw?c?.
   W domu nasza rodzina rozmawia?a po rosyjsku.
   W szkole zaczyna?em od recytacji wierszyka "Kto ty jeste?? Polak ma?y".
   W gimnazjum uczy?em si? w Brodnicy. Ciekawy przypadek - spotka?o si? tam trzech syn�w carskich oficer�w z 10 Pogranicznej Rypi?skiej Brygady, kt�rych wojna rozrzuci?a w r�?ne strony Rosji: Nikitin, Usow i Nieczajew. Dw�ch pierwszych sta?o si? katolikami, bo ich rodzice przechrzcili. By?em tam jedynym prawos?awnym. Najbli?sz? cerkiew mia?em w Toruniu, sze??dziesi?t kilometr�w od Brodnicy. To oczywiste, ?e do niej nie je?dzi?em. W szkole by?a trzy razy w tygodniu msza. Na pocz?tku chodzi?em tam. Od czwartej klasy przesta?em. Niekt�rzy katolicy te? nie zawsze ucz?szczali na msz?.
   Katecheta pyta?: - Kto nie by? na mszy? Klasowy ministrant do spraw religii wylicza? nazwiska. Katolicy wstawali, katecheta po prostu ich bi?. Ja wsta?em i m�wi?: - Prawos?awny. Mnie nie uderzy?. Przez trzy lata chodzi?em na religi?. Ksi?dz mnie nigdy nie pyta? z katechizmu.
   Od klasy pi?tej przesta?em chodzi? na religi?. Na ?wiadectwie napisali mi: religii wyznania prawos?awnego nie udzielano. Nawet na ?wiadectwie maturalnym z 1935 roku mia?em taki wpis. I tu m�g? by? k?opot. W tamtym systemie o?wiatowym musia? by? stopie? z religii. Wida? to sito nie by?o g?ste, bo uda?o mi si? przez nie przemkn??.
   Na studia medyczne pojecha?em do Poznania. W auli uniwersyteckiej przeczyta?em og?oszenie, ?e na Uniwersytecie Pozna?skim dzia?aj? ko?a student�w Rosjan, Niemc�w, Ukrai?c�w, ?yd�w. Od razu poszed?em na spotkanie student�w Rosjan, przy ulicy Focha 72, z "czaszk? czaja". By?o nas ze dwadzie?cia os�b. Sporo student�w z tzw. Kres�w - z Sarn, Brze?cia, Wilna, R�wnego. Byli tak?e studenci z ?odzi.
   Ko?o Student�w Rosjan by?o organizacj? apolityczn?, prowadz?c? bardzo szerok? dzia?alno?? samokszta?ceniow? w zakresie historii i kultury rosyjskiej. Zebrania odbywa?y si? co tydzie?, zawsze z wyk?adem na odpowiedni temat. By?em prezesem ko?a. Kuratorem by? prof. Witold Klinger, ojciec Jerzego Klingera.
   W Poznaniu by?a cerkiew. Za?o?yli j? emigranci rosyjscy - denikinowcy. Batiuszk? by? o. Aleksander Bogaczow, z bia?ej armii Denikina.
   Na nabo?e?stwa chodzili?my w grupie student�w Rosjan. Rozmawiali?my wy??cznie po rosyjsku.
   Po liturgii, by? to pa?dziernik 1937 roku, wyszli?my z cerkwi. - O, prawos?awna barysznia! - kto? z nas powiedzia?. Podbiegli?my do niej. Nie wiedzia?em, ?e biegn? na spotkanie swojego losu. Wszyscy przedstawili?my si?. Barysznia te? si? przedstawi?a: - Nina Roszczycka. Nie mia?em wtedy poj?cia ?e to c�rka sekretarza synodu, Jerzego Roszczyckiego.
   Nina studiowa?a w Pa?stwowej Szkole Ogrodniczej. Przychodzi?a na zebrania Ko?a Student�w, spotykali?my si? w cerkwi.
   -Jaki w�wczas by? stosunek Polak�w do Rosjan? Raczej oboj?tny. Pod koniec dwudziestolecia by?o gorzej. Bardzo dobry by? stosunek do nas tych Polak�w, ktorzy kiedy? mieszkali w Rosji, a nie tylko znali Rosj? z polskich gazet.
   Ale w ko?cu lat 30. Polska zmierza?a ku faszyzmowi - Falanga, ONR, zapatrzenie w Hitlera... Mia?em na studiach koleg? Polaka, kt�ry biega? na kroniki filmowe do kina i z lubo?ci? ogl?da? hitlerowskie parady. M?odzie? z ONR krzycza?a podczas dni anty?ydowskich: "?yd to w?ciek?y pies, kt�rego trzeba zabi?!"
   Ju? na pierwszym roku studi�w zetkn??em si? z przera?aj?cymi scenami. Na uniwersytecie w listopadzie prze?y?em dni anty?ydowskie. Prosz? sobie wyobrazi? takie sceny: na dwustu student�w medycyny by?o pi?ciu ?yd�w. Aula zape?niona nie tylko studentami, ale i m?tami z ulicy. Prawie wszyscy wo?aj?: "Zabij ?yda!" Profesor o?wiadcza, ?e w takich warunkach nie mo?e prowadzi? wyk?adu i wychodzi. ?ydzi salwuj? si? ucieczk?, skacz?c przez balustrady. Niekt�rzy z nich zostali dotkliwie pobici.
   Dla mnie to by? szok i groza. M�j ojciec by? humanist? i demokrat?. W Dobrzyniu, na cztery i p�? tysi?ca mieszka?c�w, dwa i p�? tysi?ca by?o ?ydami. Zawsze razem bawili?my si? i nikomu to nie przeszkadza?o.
   Wkr�tce na uniwersytecie wprowadzono getto ?awkowe, potem numerus nullus. ?yd�w w og�le nie przyjmowano na medycyn?.
   Ale i stosunki z Niemcami si? psu?y. Beck w kwietniu 1939 roku wyg?osi? znane przem�wienie. Dla narodowc�w by? to szok. Dotychczas Hitler by? ich bohaterem, bo walczy? z ?ydami.
   Po tym przem�wieniu ze stu student�w wysz?o na ulice Poznania. Skierowali si? pod niemiecki konsulat skanduj?c: "Pojedziem z Poznania do Berlina powiesi? Hitlera, bo to ?winia". Wyrzucono z uniwersytetu Niemc�w. Gniew obr�ci? si? tak?e przeciwko studentom Rosjanom, kt�rych wyrzucono z Bratniej Pomocy i Ko?a Medyk�w.
    W 1939 roku, latem, przyjecha?em do Warszawy na praktyki studenckie w szpitalu ?wi?tego Ducha, ko?o synagogi na T?omackiem. Tam zasta?a mnie wojna.
   Pi?tego dnia wojny koledzy ?ydzi ze szpitala m�wi?: - Najlepiej p�j?? i zapisa? si? do wojska.
   Poszli?my do koszar na Woli. Przyj?? nas sier?ant, roz?o?y? r?ce i powiada: - Panowie, nie mamy w co umundurowa? powo?anych.
   W tym czasie pu?kownik Umiastowski nawo?ywa? przez radio: - M?odzi m??czy?ni, opuszczajcie Warszaw?, kierujcie si? na wsch�d.
   Przyznam si?, ?e nie my?la?em opuszcza? Warszawy.
   Mieszka?em w ma?ym domu akademickim przy Cegielnianej. Nie chciano mnie pocz?tkowo tam przyj??. Student narodowiec zajrza? do mego dowodu. Tam napisane: wyznanie prawos?awne.
   - No wie, kolega! - ?achn?? si?. - My nie mo?emy pana tu przyj??! Kolega chyba rozumie, to jest fundacja spo?eczna. Ale poniewa? by?y wakacje i pokoje by?y wolne, przyj?? mnie za op?at?.
   Nawiasem m�wi?c, tw�rca tej fundacji mia? nazwisko ?ydowskie.
   W nocy z 7 na 8 wrze?nia, na rozkaz stra?y obywatelskiej, bra?em udzia? w budowaniu barykady na Gr�jeckiej.
   Wr�ci?em po nocy do akademika. Po drodze spotka?em koleg? z Poznania, z Ko?a Student�w Rosjan - Eugeniusza Gryckiewicza. Wraca? z praktyki w Zaleszczykach.
   - Id?my do moich rodzic�w - zaproponowa?. Jego rodzice mieszkali w Kotrze, mi?dzy Pru?an? a Berez? Kartusk?. Ojciec by? duchownym.
   Idziemy. Wzi??em ze sob? tomik wierszy B?oka wydany przez "Berli?skie s?owo". Po drodze kupi?em w sklepie map? Polski i bochenek chleba.
   Idziemy. W dzie? upa?. Ludzie przy drogach sprzedaj? szklank? wody z piaskiem za 50 groszy. Kupujemy. Pijemy. Idziemy dalej. Nocujemy w kartoflisku. Piekielnie zimno.
   W?drujemy szos? i ?piewamy "Dzi? jeden tw�j u?miech Joanno..." Nadlatuje samolot. Zni?a si?. Puszcza po nas seri? i granaty. Uciekamy w kartofliska, potem do lasu.
   Za nami w?drowa?y tabory wojskowe i tysi?ce ludzi. Za chwil?, gdy byli?my ju? w lasku, nadlecia?o nad szos? du?o samolot�w. Kosz?cy lot. Serie z karabin�w. Na szosie masakra, j?ki, krzyki.
   Potem w?drowali?my poboczami, daleko od drogi.
   Podczas w?dr�wki spotkali?my znajomych Rosjan z Poznania.
   -?�dk? przeprawili?my si? przez Bug w okolicach Drohiczyna. Potem bia?oruski ch?op, lichym konikiem, podwi�z? nas do Kotry. Znamienne co zobaczy?em na plebanii: du?y portret Kostka Biernackiego. Kostek Biernacki by? na Polesiu kim? wi?cej ni? carem.
   Tam jeszcze by?a II Rzeczpospolita. Ch?opi, stra? obywatelska z kijami, powiadomili posterunkowego o jakich? obcych we wsi, czyli o nas. Po paru dniach ci sami ch?opi przyszli nas aresztowa?. Przedstawili si? jako w?adza sowiecka.
   W Pru?anach w?adza sowiecka. Warszawa obl??ona. My postanowili?my jecha? do Wilna na studia.
   Ale w Wilnie, gdzie dowiedzia?em si?, ?e Warszawa pad?a, nie by?o zupe?nie atmosfery do studiowania. Oficerowie polscy zostali internowani. Ich ?ony sta?y w kolejkach do sowieckiej komendantury. Wszystkie og?oszenia w Wilnie podawano w pi?ciu j?zykach - rosyjskim, bia?oruskim, litewskim, jidisz i polskim.
   Na dworcu kupi?em bilet do Grodna. Stamt?d na gap? dojecha?em do Bia?egostoku. W Bia?ymstoku na dworcu koczowa?y setki ludzi.
   Enkawudzista rozkaza?: - Prosz? nie wychodzi? z dworca. Rano b?dziemy wypuszcza? na miasto i perony.
   My?l? sobie, niedobrze. Do poznanego tam ch?opaka z kieleckiego m�wi?: - Lepiej wyjd?my.
    Okupacj? sp?dzi?em w Warszawie. Najpierw pracowa?em jako robotnik przy budowie domu na Saskiej K?pie. Potem zg?osi?em si? na wolontariusza do szpitala.
   Przed wojn? mia?em pieni?dze w banku, dziesi?? tysi?cy z?otych. Raz pobra?em, po d?ugim staniu w kolejce, 50 z?otych. Reszt? po wojnie - starczy?o na bilet ze Szczecina do Zakopanego dla mnie i ?ony.
   Rodzice przed wojn? sprzedali dom w Dobrzyniu. 33 tysi?ce z?otych i per?y z?o?yli w sejfie Banku Handlowego. Niestety, podczas bombardowa? bank sp?on??. Przypalone pieni?dze zamieniono rodzicom na m?ynarki. Per?y wyblak?y od wysokiej temperatury. Moja mama dosta?a je od mojej babci - Nieczajewej. Potem podarowa?em je mojej ?onie.
   W 1941 roku wzi?li?my ?lub w cerkwi na Pradze. Zamieszkali?my z Nin? przy ulicy gen. Zaj?czka.
   Podczas Powstania Warszawskiego, 5 sierpnia, w moje urodziny, w pi?kny s?oneczny dzie? wyszed?em na podw�rko z o?miomiesi?cznym synem Igorem. Wpadli ?o?nierze z pobliskiej Cytadeli i wzi?li mnie i 35 os�b jako zak?adnik�w. W dzie? nosili?my Niemcom ?ywno?? i amunicj?, na noc zamykano nas w kazamatach. Pewnego dnia odliczono pi?? os�b i kazano im zosta?. Zazdro?cili?my im, my?l?c ?e s? wolni. Potem ich rozstrzelano.
   Po dw�ch tygodniach wypuszczono nas i, jak wi?kszo?? warszawiak�w, wyp?dzono z Warszawy. Szli?my na Pruszk�w.
   Po drodze spotka?em rodzin?. Wszyscy odnale?li?my si? w Skierniewicach, w domu, kt�ry kiedy? wynajmowa? dziadek Niny, nadle?niczy w Zwierzy?cu ko?o Skierniewic.
   W Skierniewicach zasta?o nas wyzwolenie. Stamt?d, po torach, dotarli?my do Warszawy.
   Najwa?niejsze by?o dla mnie doko?czenie studi�w. Uko?czy?em je w Poznaniu w czerwcu 1945 roku. Sta? mia?em w ?odzi i Kaliszu.
   Po wojnie by?o bardzo du?e zapotrzebowanie na lekarzy wojskowych. Ale warunki pracy dla tych lekarzy by?y w�wczas bardzo marne. Capn?li mnie do wojska. Tam znalaz?em si? po?r�d czterystu lekarzy po studiach na oficerskim kursie przeszkolenia. Ka?dy, jak m�g?, broni? si? przed zostaniem w wojsku. A ja nie. Najwa?niejszy tam by? sowiecki genera? Ogurcow.
   Ten powiada?: - ?eby?cie nawet pisali, ?e macie wujka w Ameryce, ?e byli?cie w podziemiu, nic wam nie pomo?e. Wszyscy b?dzie s?u?y? w wojsku. I niekt�rzy pisali o wujkach, ostentacyjnie modlili si? na kolanach. Zwolniono tylko mnie. Pow�d: bezpartyjny, uciekinier z Rosji, te?? - przedwojenny sekretarz synodu.
   W 1947 roku zamieszkali?my w Szczecinie. Tu by?a praca i mieszkanie dla nas i dzieci (mieli?my ju? dw�ch syn�w - Igora i Aleksandra).
   Jeszcze w 1953 roku odezwa?y si? przedwojenne echa.
   Na ulicy w Szczecinie podszed? do mnie osi?ek z UB. - W 1937 roku ?le pan m�wi? o Zwi?zku Radzieckim - powiedzia?. - Nale?a? pan do antysowieckiej organizacji, przyjecha? pan do Szczecina, aby przerzuca? ludzi na Zach�d.
   Konkluzja by?a taka: - Dla zmazania win proponujemy wsp�?prac?.
   Odm�wi?em. Ca?? noc trzymano mnie w ma?ym pokoiku na poddaszu w jednym ze szczeci?skich hoteli.
   Pracowa?em w Szczecinie w szpitalu. W 1952 roku uzyska?em stopie? doktora medycyny. I oto w 1953 roku umar? Stalin. Odwil?. Ze Zwi?zku Radzieckiego nadchodz? dobre wie?ci. Czu?em si? Rosjaninem. Uwa?a?em, ?e moje miejsce jest w Rosji. ?ona ze mn? si? zgadza?a.
   Pojechali?my do Zwi?zku Radzieckiego. Ja, ?ona i pi?tka dzieci (Igor, Aleksander, Lidia, Natalia i Fiodor). Meble gda?skie, kupione w Szczecinie, wys?a?em osobno.
   Zatrzymali?my si? w Kis?owodsku, w jednym z kaukaskich uzdrowisk.
   - Z Zachodu do Zwi?zku Radzieckiego? - dziwili si? wszyscy. - Na pewno ich zes?ano za jakie? przewinienie.
   Niestety, tam si? nam nie u?o?y?o. Po pierwsze nie by?o mieszkania. Ulokowano nas w ma?ej izdebce izolatki. Wci?? czeka?em na meble, kt�re nie nadchodzi?y. Lekarz z Kis?owodska m�wi?: - Ja si? martwi? co to b?dzie, gdy te meble przyjad?. Nie mam na nie miejsca. I meble nadesz?y. Biblioteka, komoda, biurko - ci??kie meble poniemieckie sta?y w sanatoryjnym parku. Obok nich pianino. Nieraz przechodnie grali na nim w nocy.
   Z trudem dostali?my mieszkanie. Niekt�rzy koledzy lekarze, kt�rzy czekali na nie od dziesi?ciu lat, byli oburzeni.
   Niestety, panowa? tam wci?? strach. Ja nie pasowa?em ju? do tamtej mentalno?ci.
   W przyp?ywie desperacji napisa?em list do Chruszczowa. Dosta?em z kancelarii Kremla potwierdzenie. Skar?y?em si?, ?e nie mam mieszkania, nie ma kliniki, w kt�rej mia?em pracowa?, itd.
   Ale wkr�tce nasza sytuacja si? poprawi?a. Zacz?li?my otrzymywa? z miejscowego dzia?u gospodarczego paczki ?ywno?ciowe.
   By?em reumatologiem, a najbli?szy taki oddzia? by? w Soczi.
   Szykowa? si? tam zjazd reumatolog�w. Bez zaproszenia nikt by mnie jednak nie wpu?ci?. W tamtejszym instytucie otrzymano skomplikowan? aparatur? do badania serca, z obja?nieniami po angielsku, francusku i niemiecku. Przet?umaczy?em instrukcj?. W zamian pani doktor, kt�ra nazywa?a si? Idea Bia?a, wystara?a si? dla mnie o zaproszenie.
   Zamiast na urlop do Soczi pojechali?my do Polski. Po miesi?cu w Szczecinie podj??em prac? w tym samym szpitalu, w kt�rym pracowa?em przed wyjazdem.
   Meble gda?skie zosta?y w Kis?owodsku na zawsze.
   Rocznej przygody prze?omu lat 1958 - 1959 w Rosji nie ?a?uj? do dzi?.

fot. archiwum rodziny Nieczajew�w