W�JTOWIE  I  PISARZE GMINNI

         W toku poszukiwa? genealogicznych na terenie dawnej ziemi dobrzy?skiej, w publikacjach XX-wiecznych mo?emy napotka? tylko szcz?tkowe informacje na temat administracji gminnej w II po?owie XIX wieku, kt�re poszukiwacza w?asnych korzeni mog? przyprawi? o zawr�t g?owy. Z tre?ci korespondencji portalowej wynika, ?e by? to problem nie jednego genealoga amatora. Dla zobrazowania tego utrudnienia pos?u?? si? wybranymi przyk?adami; gmina Soko?owo z siedzib? w Zb�jnie, gmina P?onne z siedzib? w Radominie, gmina Jastrz?bie z siedzib? w Lipnie, itd., to ju? chyba wystarczaj?cy galimatias dla laika, kt�ry mo?e zniech?ci? do dalszych poszukiwa? kolejnych ?r�de? informacji genealogicznych. Ewentualne utrudnienia polega?y na prawid?owym okre?leniu miejsc prowadzenia akt stanu cywilnego dla ludno?ci wyzna? nie chrze?cija?skich, kt�re sporz?dzali burmistrzowie miast i w�jtowie gmin.

Dla u?atwienia pracy naszym kole?ankom i kolegom, dotar?em do ?r�de? rosyjskich, kt�re mog? rozwia? dotychczasowe w?tpliwo?ci w zakresie administracji gminnej powiatu lipnowskiego i rypi?skiego. Jednocze?nie jako element wiod?cy poni?szego opracowania zamie?ci?em wykaz w�jt�w i pisarzy gminnych.

Redaktor, pa?dziernik 2012r.

Opracowano na podstawie;
1. Podr?cznik dla w?adz gminnych obejmuj?cy zbi�r przepis�w i postanowie? obowi?zuj?cych w?adze gminne w Kr�lestwie Polskim, oprac. Henryk Konic i Franciszek Olszewski, wyd. Warszawa 1883,
2. Pamiatnaja kni?ka Plockoj guberni za 1895 g., P?ock 1895,
3. Administracja rosyjska w Kr�lestwie Polskim, Wiede? 1915,  Wydawnictwo Naczelnego Komitetu Narodowego,
4. http://pl.wikibooks.org/wiki/Historia_administracji/Kr%C3%B3lestwo_Polskie

W Kr�lestwie Polskim po 1863 roku wprowadzono samorz?d terytorialny na najni?szym szczeblu drabiny administracyjnej i to na terenach wiejskich, co by?o zwi?zane z uw?aszczeniem ch?op�w. W gminach i gromadach w?adze carskie przekaza?y zarz?d sprawami publicznymi w r?ce mieszka?c�w, zapewniaj?c z jednej strony nadz�r nad ich posuni?ciami, ale te? uzyskuj?c wymierne oszcz?dno?ci - nie trzeba by?o, bowiem tworzy? specjalnych organ�w administracji rz?dowej w odleg?ych gminach na prowincji Kr�lestwa. Nale?y podkre?li?, i? w gminach wiejskich i gromadach nie funkcjonowa?a administracja rz?dowa szczebla og�lnego. Ca?o?? spraw z zakresu og�lnej administracji publicznej powierzono w?a?nie organom samorz?dowym, kt�re op?acane by?y z podatk�w mieszka?c�w gminy.

W gminach powo?ano zgromadzenia gminne, w�jt�w, urz?dy gminny, s?dy gminne, ?awnik�w � pe?nomocnik�w gminnych i pisarzy. W zgromadzeniach gminnych uczestniczyli wszyscy ch?opi w?a?ciciele minimum 3 m�rg gruntu (wzgl?dnie 1 �). Zebranie to wybiera?o po dw�ch kandydat�w na w�jt�w. Ostateczny g?os w sprawie wyznaczenia w�jta mia? naczelnik powiatu, kt�ry mianowa? w�jtem jednego z dw�ch kandydat�w przedstawionych przez zgromadzenie gminne. Drugiego za? wyznacza? czasowym zast?pc? pierwszego. Je?li przedstawione kandydatury nie odpowiada?y naczelnikowi, w�wczas mia? prawo ponownego zwo?ania zgromadzenia gminnego celem wyboru nowych kandydat�w. Kadencja w�jta trwa?a 3 lata.

Wartym podkre?lenia jest fakt, ?e kandydatem na w�jta m�g? zosta? w?a?ciciel, co najmniej 6 m�rg gruntu, ale zarazem nie m�g? by? nauczycielem oraz on jak r�wnie? ?aden z cz?onk�w jego rodziny nie m�g? prowadzi? karczmy z wyszynkiem. Carskie przepisy dopuszcza?y do sprawowania funkcji w�jta osoby niepi?mienne! W takich przypadkach wszystkie dokumenty gminne podpisywa? pisarz gminny, a w�jt jedynie przystawia? specjaln? piecz??, kt�rej nie mia? prawa powierza? innym urz?dnikom gminnym. W�jt by? urz?dnikiem carskim, kierowa? urz?dem gminy i jednocze?nie by? przedstawicielem samorz?du. Posiada? uprawnienia administracyjne, policyjne, egzekucyjne i finansowe w obr?bie podleg?ej mu gminy. Otrzymywa? roczn? p?ac? w wysoko?ci od 50 do 180 rubli, w zale?no?ci od ilo?ci dom�w mieszkalnych na terenie gminy.

Zgromadzenie gminne zwo?ywano cztery razy do roku ( marzec, czerwiec, wrzesie? i grudzie?) i g?osowano wi?kszo?ci? g?os�w nad sprawami lokalnymi, gospodarki gminnej, sprawami o?wiaty, o ?rodkach dobroczynno?ci publicznej, o podatkach i op?atach gminnych.

Wa?n? osob? we w?adzach gminnych, szczeg�lnie tam gdzie obrano w�jtem osob? niepi?mienn?, by? pisarz gminy, kt�rego r�wnie? wybiera?o zgromadzenie gminne. W przypadku braku odpowiedniego kandydata, spo?r�d aktualnych mieszka?c�w gminy, wynajmowano osob? spoza gminy do sprawowania tej funkcji. Wynagrodzenie pisarza opiewa?o na poziomie 50-180 rubli rocznie, w zale?no?ci od ilo?ci dom�w, ale nie mog?o przewy?sza? wynagrodzenia w�jta.

W gromadach (wie? lub kolonia) dzia?a?y zgromadzenia gromadzkie z so?tysami. W zebraniach uczestniczyli wszyscy gospodarze, w tym tak?e kobiety. Kadencja so?tysa trwa?a r�wnie? 3 lata. By? on podw?adnym w�jta i mia? obowi?zek wykonywa? bezwarunkowo jego polecenia. Wyb�r kandydat�w na so?tys�w oraz zatwierdzenie konkretnej osoby, odbywa?y si? podobnie jak przy wyborach na w�jta. So?tys otrzymywa? wynagrodzenie, w wysoko?ci minimalnej 2 rubli i 70 kopiejek w gromadach z 10-cioma osadami. Najwy?sza stawka obowi?zywa?a  w gromadach z 80-cioma osadami i wynosi?a 7 rubli i 20 kopiejek,

Instytucje samorz?du gminnego by?y podporz?dkowane rosyjskim w?adzom powiatowym oraz j?zyk rosyjski by? j?zykiem urz?dowym.

Samorz?d wiejski funkcjonowa? z wieloma trudno?ciami. W?adze t?umi?y wyst?pienia ch?opskie, zwalcza?y unit�w, a dodatkowym problemem by?y cz?ste konflikty mi?dzy ch?opami, a dziedzicami. Doskwiera? tak?e brak wyrobienia obywatelskiego mieszka?c�w wsi. Przewag? w zgromadzeniach zdobywali bogatsi ch?opi, podporz?dkowuj?c sobie ubo?sz? reszt?.

Wykaz w�jt�w i pisarzy gmin powiatu rypi?skiego,  wg. stanu w 1895 roku.

Wykaz w�jt�w i pisarzy gmin powiatu lipnowskiego,  wg. stanu w 1895 roku.