Tablica ze Skępego

Najważniejszym ośrodkiem kultowym na ziemi dobrzyńskiej o zasięgu ponadlokalnym, porównywalnym ongiś do Jasnej Góry i Ostrej Bramy, było i jest nadal sanktuarium maryjne w Skępem.

Widok ogólny zespołu klasztornego w Skępem, fot. redakcja, 2012 r.

Od XV wieku Skępe było własnością rodową rycerskiego rodu Kościeleckich. W XVIII w. stało się własnością rodu Zielińskich. Skępe stało się znane już pod koniec XV w., za sprawą objawienia Najświętszej Maryi Panny. Od 1496 r., kiedy to w wybudowanej kaplicy umieszczono figurkę Matki Boskiej „rozdającej” łaski, rozwinął się tu prężny ośrodek kultowy oddany w opiekę zakonnikom bernardyńskim.

Zespół klasztorny w Skępem od początku swego istnienia pełnił też funkcje grzebalne. Przez ponad trzysta lat wykonywano pochówki w kryptach kościoła oraz na terenie dziedzińca odpustowego. Na początku XIX w., obok kaplicy istniejącej w miejscu objawień w „Borku”, utworzono niewielki cmentarz utworzony przez dwa ramiona trójkondygnacyjnych krypt grobowych zwanych katakumbami. Budowla miała długość 50 metrów, szerokość 2 metry, a jej wysokość sięgała około 4 metrów. W grobowych kryptach chowano zwłoki szanowanych obywateli Skępego i okolic. Wokół kapliczki usytuowano także mogiły powstańców listopadowych, a potem styczniowych i tym sposobem stworzono wyjątkowe dla ziemi dobrzyńskiej miejsce pamięci narodowej. W 1941 r. hitlerowcy postanowili zniszczyć cmentarz i kapliczkę. Na okolicznych mieszkańcach wymusili rozebranie katakumb, a szczątki zmarłych zezwolili przenieść na cmentarz. Po II wojnie światowej uratowane od zniszczenia epigraficzne tablice nagrobne, pochodzące z katakumb, zostały umieszczone w krużgankach klasztoru ojców bernardynów.

Widok ogólny krużganków klasztornych z widocznym epitafiami, które ocalono ze zniszczonych katakumb w „Borku” , fot. redakcja, 2012 r.

W korytarzu kościoła prowadzącym do pomieszczeń klasztoru znajduje się jedyny w swoim rodzaju obraz – tablica upamiętniająca osoby pochowane w latach 1515-1834 w sanktuarium oraz w latach 1805-1863 w „Borku”.

Widok ogólny korytarza prowadzącego do furty klasztornej.
Widoczne usytuowanie (pierwsza od prawej) tablicy skępskiej,fot. redakcja, 2012 r.

Jest to obraz w formie tablicy namalowany na płótnie o wymiarach 261 x 121cm, oprawiony w drewniane ramy. Posiada on szesnaście szpalt oddzielonych czerwonymi liniami, w których wykaligrafowano nazwiska kilkuset osób. Tablicę zatytułowano;

"Pamiętnik dobrodziejów, których tu ciała spoczywają tak w grobach kościelnych jako też i na kalwarii przy kościele”.

Widok ogólny tablicy skępskiej, fot. redakcja 2012 r.

 Tekst z nazwiskami został wykaligrafowany jednym charakterem pisma przy użyciu czarnego środka kryjącego, zaś daty wyróżniono czerwoną farbą.

W górnej części tablicy, po środku namalowano symbole śmierci w postaci czaszki i piszczeli. Nad nimi autor obrazu umieścił godło braci zakonów rodziny franciszkańskiej przedstawiające skrzyżowane ramiona Chrystusa i św. Franciszka, naznaczone stygmatami oraz krzyż.

Fragment tablicy z symbolami śmierci oraz godłem braci zakonnych, fot. redakcja, 2012 r.

Szesnasta szpalta została zapisana tylko do połowy, ostatni wpis dotyczy pochówku z roku 1863.

Według historyka Pawła Bogdana Gąsiorowskiego, informacja o ostatnim pochówku z 1863 roku ma związek ze zdarzeniami, które zaistniały rok później. Po upadku powstania w 1864 r. klasztor skępski w ramach represji popowstańczych, na mocy ukazu carskiego wraz z wieloma innymi świątyniami, uległ kasacie. Z szesnastu ojców i braci, jacy tam przebywali do czasu powstania, pozostawiono jedynie o. Witalisa Dobskiego do pracy w kościele. Być może to właśnie on był autorem lub inspiratorem sporządzenia tablicy?

Dane do tablicy pochodziły z zapisków na temat pochowanych osób, za które zakonnicy się modlili. Ostateczna wersja, która pojawiła się na tablicy pochodziła z zapisków, które musiały być wcześniej wielokrotnie przepisywane. Na pewno dotyczy to materiałów traktujących bardzo odległe czasowo fragmenty tekstu, które posiadają błędy, pomyłki w pisowni nazwisk oraz dokładnych nazw urzędów, które za życia sprawowali pochowani.

Fragment tablicy z symbolem upływu czasu klepsydrą, fot. redakcja, 2012 r.

P.B. Gąsiorowski wychwycił kilkadziesiąt błędów, w tym pomyłki mylnego zapisania na tablicy nazw pełnionych urzędów. Przykładowo urzędnika rypińskiego określano dobrzyńskim lub odwrotnie.

Wśród kilkuset wymienionych osób, spotkamy przedstawicieli szlachty dobrzyńskiej oraz północnego Mazowsza. Występują również przedstawiciele drobnej szlachty, niepełniącej urzędów. Na tablicy można również odnaleźć osoby niższych stanów, które zostały określone dwoma przymiotnikami; „pracowity” lub „sławetny”. Pierwszym przymiotnikiem opisano chłopów, a drugim posłużono się do oznaczenia mieszczan lub rzemieślników wiejskich. Ponadto przy niektórych nazwiskach pojawiła się dodatkowa informacja „osobliwy dobrodziej”. Bezsprzecznie dotyczy ona osób, które musiały być wyjątkowo zaangażowane w życie religijne sanktuarium oraz czyniły znaczne darowizny na jego rzecz.

Fragment tablicy z widocznymi symbolami śmierci, fot. redakcja, 2012 r.

         Tablica skępska jest unikatowym zabytkiem w skali naszego kraju. Pomimo występujących pomyłek, jest bardzo ważnym źródłem do poszukiwań genealogicznych. Zawiera dane dotyczące rocznych dat zgonu ponad dziewięćset osób, które w większości przypadków pochodziły z innych parafii. Podane informacje o sprawowanych urzędach poszerzają naszą wiedzę na temat zmarłych osób. Przy niektórych osobach dowiadujemy się również o szczegółach istotnych z punku widzenia poszukiwań genealogicznych, a dotyczących nazwy rodzinnej miejscowości, wieku lub posiadanej rodziny.

         Na potrzeby niniejszego artykułu opracowano indeks wszystkich osób występujących na tablicy, w którym nazwiska ułożono alfabetycznie.

(indeks - TU KLIKNIJ)

Sporządzony wykaz wzbogacono o uwagi autorstwa P.B. Gąsiorowskiego, które bydgoski historyk zawarł w artykule; Sanktuarium i klasztor w Skępem jako nekropolia, opublikowanym w 2003 r., a będącym podstawą niniejszego opracowania.

Redaktor, listopad 2012 r.

Źródła;
1.Sanktuarium i klasztor w Skępem jako nekropolia, P.B. Gąsiorowski, Bydgoszcz 2003r., zeszyt nr 8 Materiałów do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu,
2. Do Maryi Skępskiej po łaski, Krystyna Pawłowska, wyd. Klasztor Ojców Bernardynów, Skępe 2011,
3.Rodem ze Skępego, Zyta Wegner, Skępe 2007.