AKTY NOTARIALNE

         Dzisiejszym tekstem chciałbym zachęcić poszukiwawczy własnych korzeni do korzystania z źródeł poza metrykalnych. Polecam zajrzenie do skarbnicy wiedzy na temat historii rodziny, jakimi bez wątpienia są akty notarialne.

Myli się ten, który przypuszcza, że tego rodzaju forma prawna zarezerwowana była tylko dla przedstawicieli najwyższych warstw społecznych. Na przełomie XIX i XX wieku na ziemi dobrzyńskiej wręcz regułą było zawieranie transakcji majątkowych u notariusza. Jednocześnie nie ważnym był fakt, iż częstokroć stawający do aktu byli osobami niepiśmiennymi. Liczył się końcowy efekt to, co wcześniej uzgodniono słownie musiało być spisane na papierze i to w dodatku urzędowym, żeby nadać powagi zawieranej transakcji poprzez cechy urzędowości.

Akty notarialne są kopalnią wiedzy i mogą wnieść nowe dotychczas nieznane informacje na temat koligacji rodzinnych oraz praw majątkowych.

 

HISTORIA NOTARIATU w XIX I XX WIEKU

Od 1808r. i przy Sądach Pokoju działały kancelarie notariuszy publicznych na podstawie ustawy o notariacie. Ustawa notarialna z 1808 r. wraz z przepisami i instrukcjami hipotecznymi ogłoszonymi w latach 1807, 1812, 1818, 1819 i 1825, regulowała działalność notariatu w Królestwie Polskim do 1876r. Notariusz w Księstwie Warszawskim, a potem w Królestwie Polskim był urzędnikiem publicznym mianowanym przez władze. Nominację otrzymywał od Komisji Rządowej Sprawiedliwości. Głównym obowiązkiem notariusza było przyjmowanie aktów i kontraktów, których strony powinny lub chcą nadać cechę urzędowości, taką, jaka jest przywiązana do aktów powagi publicznej. Ponadto notariusz wydawał osobom zainteresowanym wypisy, odpisy sporządzonych przez siebie dokumentów.
W II połowie XIX w. kancelarie notarialne działały na podstawie rosyjskiej ustawy notarialnej z 1866r., która obowiązywała na terenie Królestwa Polskiego od 1876r. Notariusz był urzędnikiem publicznym mianowanym przez władze. Rosyjska ustawa notarialna nie zmieniała obowiązków notariusza, które pozostawały takie same jak przed 1876r.

Do 1933r. kancelarie funkcjonowały na podstawie rosyjskiej ustawy notarialnej z 1866r., która obowiązywała w Królestwie Polskim od 1876r. W czasie I wojny światowej niemieckie władze okupacyjne nie dokonały reformy notariatu.
Nowe „Prawo o notariacie” wprowadzone zostało w 1933r.  Główne zadania notariatu pozostawały jednak takie same. Artykuł 1 stwierdzał, „Notariusz jest funkcjonariuszem publicznym, powołanym do sporządzania aktów i dokumentów, którym strony obowiązane są lub pragną nadać znamię wiary publicznej”. Prawo z 1933r. regulowało funkcjonowanie notariatu na ziemiach polskich do 1951r. W latach 1939-1945 kancelarie nie funkcjonowały.

 

GDZIE SZUKAĆ AKTÓW NOTARIALNYCH?

Akty notarialne, które mogą pozostawać w naszym zainteresowaniu znajdują się w Archiwum Państwowym we Włocławku.

W zleceniach do archiwum o przeprowadzenie kwerendy lub w trakcie osobistego przeglądania aktów operujmy numerami zespołów archiwalnych przypisanych do zbioru dokumentów konkretnego notariusza. W celu sprawnego poruszania się po wielu zespołach archiwalnych podaję poniżej ich wykaz. Dla początkujących genealogów, celem sprawnego przebrnięcia przez wiele setek aktów, proponuję korzystanie ze skorowidzów alfabetycznych do akt notarialnych, które poza aktami notarialnymi lub repertoriami czynności są integralną częścią każdego zespołu akt danego notariusza.

lp.	nr zespołu archiwalnego	nazwa zespołu archiwalnego	lata graniczne zachowanych dokumentów
		LIPNO
1	954/0	Akta Notariusza Józefa Bronisza z Lipna	1808-1843
2	962/0	Akta Notariusza Marcelego Mellera z Lipna	1808-1823
3	958/0	Akta Notariusza Antoniego Fijałkowskiego z Lipna	1823-1830
4	961/0	Akta Notariusza Leona Łempickiego z Lipna	1830-1835
5	955/0	Akta Notariusza Piotra Czaplińskiego z Lipna	1835-1850
6	965/0	Akta Notariusza Nepomucena Wojciechowskiego z Lipna	1843-1844
7	964/0	Akta Notariusza Ignacego Wałęckiego z Lipna	1844-1871
8	966/0	Akta Notariusza Józefa Zabielskiego z Lipna	1850-1854
9	957/0	Akta Notariusza Grzegorza Eliaszewicza z Lipna	1854-1876
10	959/0	Akta Notariusza Jana Goślickiego z Lipna	1871-1894
11	960/0	Akta Notariusza Franciszka Kotwickiego z Lipna	1876-1894
12	956/0	Akta Notariusza Aleksandra Czykarewskiego z Lipna	1876-1877
13	963/0	Akta Notariusza Zygmunta Smolikowskiego z Lipna	1893-1895
14	569/0	Akta Notariusza Lubomira Dmochowskiego z Lipna	1894-1930
15	570/0	Akta Notariusza Józefa Mańkowskiego z Lipna	1895-1932
16	571/0	Akta Notariusza Zdzisława Paszyńskiego z Lipna	1931-1939
17	572/0	Akta Notariusza Karola Hechta z Lipna	1932-1939 1945-1951
18	573/0	Akta Notariusza Edwarda Wyczańskiego z Lipna	1931
19	574/0	Akta Notariusza Jerzego Nowickiego z Lipna	1945-1951
		RYPIN
20	996/0	Akta Notariusza Jana Reberka z Rypina	1869-1874
21	995/0	Akta Notariusza Ignacego Kaczyńskiego z Rypina	1873-1876
22	1000/0	Akta Notariusza Hilarego Dziewanowskiego w Rypinie	1875-1875
23	994/0	Akta Notariusza Antoniego Gralewskiego z Rypina	1876-1903
24	997/0	Akta Notariusza Teofila Ślaskiego w Rypinie	1876-1883
25	998/0	Akta Notariusza Bronisława Sujkowskiego z Rypina	1884-1896
26	999/0	Akta Notariusza Władysława Żochowskiego w Rypinie	1896-1939
27	993/0	Akta Notariusza Antoniego Bilińskiego z Rypina	1904-1914
28	992/0	Akta Notariusza Czesława Arendta w Rypinie	1918-1939 1945-1951
29	1021/0	Akta Notariusza Bronisława Łazickiego w Rypinie	1948-1951
		DOBRZYŃ NAD WISŁĄ
30	952/0	Akta Notariusza Wincentego Lutomirskiego z Dobrzynia n/Wisłą	1873-1874
31	951/0	Akta Notariusza Ludwika Lewandowskiego z Dobrzynia n/Wisłą	1874-1888
32	953/0	Akta Notariusza Władysława Nowcy z Włocławka i Dobrzynia n/Wisłą (od 1898 r.)	1883-1914
33	566/0	Akta Notariusza Stanisława Główczyńskiego z Dobrzynia n/Wisłą powiat lipnowski	1916-1933
34	567/0	Akta Notariusza Aleksandra Gąszczołowskiego z Dobrzynia n/Wisłą powiat lipnowski	1934-1939
35	568/0	Akta Notariusza Jana Wieczorkowskiego z Dobrzynia n/Wisłą powiat lipnowski	1946
		CZERNIKOWO
36	565/0	Akta Notariusza Ludwika Chełmickiego z Czernikowa powiat lipnowski	1930-1939

 

JAKIE INFORMACJE MOŻEMY ODNALEŹĆ?

 

1. Umowa przedmałżeńskia

[…]Dnia 1/14 października 1908 roku, do mnie Antoniego Bogusławowicza Bilińskiego Rypińskiego Notariusza, w kancelarii mojej znajdującej się w powiatowym mieście Rypin, Guberni Płockiej, w domu pod numerem 64 przy ulicy Gdańskiej,
stawili się, osobiście mnie nieznani:
1/ Katarzyna Wojciechowa „R”urodzona „L”, wdowa po Janie „R”,
2/ jej córka Józefa Janowa „R”, panna lat 17 licząca, działająca w obecności i za zgodą swej matki,
i 3/ Bolesław Janow „S” lat 24 liczący, kawaler –
chłopi, mieszkający w powiecie rypińskim, a mianowicie:
- dwie pierwsze osoby zamieszkałe w osadzie Sokołowo
- trzecia osoba zamieszkała w osadzie Dulsk;
w obecności dwóch świadków osobiście mnie znanych i mających zdolność do czynności prawnych, mieszczan: Tomasza Osipowicza Gowarzewskiego i Iwana Osipowicza Grabkowskiego, zamieszkałych w Rypinie, razem z nimi stawający i do działań prawomocnych na rzecz sporządzenia niniejszego aktu całkowicie zdolni, zawarli umowę niniejszą:
Paragraf 1
Bolesław „S”, kawaler Józefa „R”, panna oświadczyli, że zamierzają zawrzeć związek małżeński w następstwie czego na czas trwania swojego przyszłego małżeństwa ustanawiają wzajemne majątkowe stosunki w sposób następujący[…]
 

2. Sprzedaż – przekazanie (darowizna) nieruchomości

[…] Dnia 15 stycznia 1932r. przede mną Władysławem Żochowskim, notariuszem w Rypinie urzędującym, w kancelarii mej, mieszczącej się w domu pod nr 2 przy placu Sienkiewicza, w obecnościdwóch świadków znanych mi osobiście, przez prawo wymagane przymioty posiadających, obywateli krajowych […]

[…] 1. Leon „H”, syn Józefa działający w imieniu i na rzecz sióstr swych Leonardy vel Leokadii „M” i Michaliny „W”, na mocy złożonego do aktu tego w oryginale pełnomocnictwa sporządzonego w dniu 20 marca 1930r. w Zjednoczonych Stanach Północnej Ameryki przed notariuszem z Jersey City Jakubem Kozmorem odpowiednio zalegalizowanego, 2. Franciszek i Helena „K” małżonków „S” wspólnie działający[…]

[…] Franciszek i Helena „S” oświadczyli, iż oni wyżej opisaną swą osadę włościańską nr 29 we wsi Sokołowo o przestrzeni 6 morgów 100 prętów ziemi, z budynkami, ozimymi zasiewami, sprzedają współobecnym za dobrowolnie umówioną sumę dwa tysiące pięćset złotych[…]

 

3. Podział gospodarstwa rolnego pomiędzy żyjących dzieci byłych właścicieli

Z aktu sporządzonego 6 września 1904 roku przez notariusza Antoniego Bilińskiego z Rypina wynika, że Bolesław „S”, s.Jana, odstąpił tą umową swoje uprawnienia spadkowe po zmarłej matce Joannie „S” z domu „Z”: „…obejmujące połowę gospodarstwa chłopskiego znajdującego się w osadzie Dulsk, powiatu rypińskiego, zapisanego pod nr 8, w postaci ziemi, budynków i pozostałych nieruchomości, a należne mu zgodnie z prawem, Józefowi i Franciszce „K” na pełną własność za uzgodnioną dobrowolnie kwotę 100 rubli, którą otrzymał od nich w obecności notariusza i świadków”.

 

4. Zakup produktów rolnych

[…]Obecni:

1/ Wincenty s. Józefa i Anastazja zd. „” małżeństwo „L” działający w majątku Nowiny,

2/ Bolesław „S” s. Jana zam. Rumunki Kamionka, gm. Sokołowo,  rolnik[…]

Akt dotyczy zakupu przez „B” z majątku ziemskiego Nowiny zboża ze zbiorów 1932r. „B” kupił ogółem 60 kwintali zboża (10 pszenicy, 20 żyta, 30 jęczmienia), zapłacił po 15 zł za kwintal, czyli 900 zł za całość, płacił gotówką. Sprzedający zobowiązali dostarczyć zboże własnymi furmankami do Kamionki w terminie 11.09.1932 r.

 

5. Odstąpienie praw majątkowych

Małżonkowie „S” oświadczyli, że na podstawie decyzji Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych Inspektora Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 8.09.1932 r. mają otrzymać kwotę 2356 zł za spalone w dniu 14.08.1932 r. budynki, które znajdowały się na osadzie we wsi Czyżewo, Nr hipoteki 127.

Żyd – „G” odkupił od nich prawa do wypłaty tych pieniędzy za tę samą kwotę, którą jak wszyscy oświadczyli otrzymali przed sporządzeniem aktu.

 

6. Testament w postaci aktu publicznego

[…] Notariusz na żądanie osób zainteresowanych przybył do koloni Tadajewo, powiat rypiński, do mieszkania Bronisławy „S”, gdzie w obecności 4 świadków (szofera z Rypina, sołtysa i dwóch gospodarzy), Stanisława „S” stała mieszkanka wsi Radzili Duże, czasowo zaś z powodu choroby przebywała u matki swej Bronisławy „S”, zdrowa na umyśle lecz chora na ciele, jak o tym czyniący notariusz i wyżej wymienieni świadkowie z prowadzonej rozmowy dostatecznie się przekonali, że do czynności urzędowych była zdolną i sporządziła testament przez akt publiczny.

Stanisława oświadczyła, że miała 22 lata, żyła w związku małżeńskim z Leonem, dzieci nie miała, z rodziców żyła tylko matka. Posiadała współwłasność połowy domu mieszkalnego, tj. sklepu rzeźnickiego i jednej izby, współwłasność warsztatu rzeźnickiego, placu pod tej połowy domu i podwórza położonych w Radzikach Dużych. Majątek przepisała mężowi Leonowi, który miał spłacić 300 zł pożyczki w Banku Spółdzielczym w Rypinie i u Jana „B”. Teściowej – Bronisławie miał wypłacić 600 zł i przekazać domowe i kuchenne sprzęty.

Wartość majątku testamentorka wyceniła na 1250 zł[…]

 

7.Spłata zobowiązań

[…] Rok 1906, 27 maja (9 czerwiec) do mnie, Antoniego Bukowskiego, syna Fiodora, wykonywającego obowiązki notariusza rypińskiego Antoniego Bilińskiego syna Bogusława na podstawie decyzji przewodniczącego Sądu Okręgowego w Płocku z dnia 17 kwietna bieżącego roku, nr 450, do biura notarialnego tegoż notariusza w mieście powiatowym Rypin, guberni Płockiej, przy ulicy Gdańskiej nr 64, przybyli osobiście mi nieznani:

1.    Stanisław Jan „S“ s.Jana,

2.    Monika „S“ c. Marcina, pełnoletnia panna,

chłopi, mieszkańcy wsi … powiatu rypińskiego, i w obecności dwóch osobiście mi znanych i posiadających zdolność prawną świadków:

     - Franciszka Elerta, s. Wojciecha,

     - Jana Grabkowskiego, s. Józefa,

mieszkańców Rypina, zawarli umowę skwitowania swoich wzajemnych zobowiązań oświadczając, że zgodnie z umową nr 169 zawartą 22 września (5 października) 1904 roku w biurze notariusza rypińskiego Antoniego Bilińskiego mieli stworzyć wspólnotę małżeńską z chwilą zawarcia małżeństwa. Przy jej zawarciu Stanisław „S” przekazał swojej przyszłej żonie Monice „S” gotówką kwotę 145 rubli. Dalej oświadczono, że planowany związek małżeński nie został i nie zostanie zawarty, a Stanisław „S”, który oprócz wymienionej wyżej kwoty 145 rubli przekazał Monice „S”, jako przyszłej swojej żonie, dodatkowe pieniądze, poniósł z tego tytułu określone straty, które łącznie z procentami i pokryciem poniesionych przez niego wydatków stanowią łącznie kwotę 525 rubli, która należy  mu od Moniki „S”.

Stanisław „S” otrzymał od Moniki „S” gotówką 525 rubli w obecności notariusza i świadków, co potwierdza się podpisami, i co oznacza, że rezygnuje on na zawsze z wysuwania jakichkolwiek pretensji majątkowych pod jej adresem. Monika „S” umowę-pokwitowanie zaakceptowała[…]

 

Z punktu widzenia genealoga amatora oprócz treści samych aktów również ciekawych informacji dostarczają załączniki stanowiące ich integralną część. Wśród różnorodnych załączników na uwagę zasługują akty zgonów lub małżeństw, pełnomocnictwa sporządzone na wniosek osób przebywających poza krajem, zaświadczenia z urzędów skarbowych, wyroki sądowe oraz wypisy w ksiąg gruntowych.

Gorąco zachęcam do korzystania z aktów notarialnych i jednocześnie życzę ciekawych odkryć.

 

Redaktor, luty 2013r.

 

Źródła:

1.          System Ewidencji Zasobu Archiwalnego, baza danych SEZAM

2.          Akta notariusza Antoniego Gralewskiego z Rypina, nr zespołu archiwalnego 71/994/0

3.          Akta notariusza Antoniego Bilińskiego z Rypina, nr zespołu archiwalnego 71/993/0

4.          Akta notariusza Władysława Żochowskiego z Rypina, nr zespołu archiwalnego 71/999/0
Serwis Polskiego Towarzystwa Genealogicznego https://notariaty.genealodzy.pl/woj-KP