LIPNO cz.1

wg. opisu z 1859 r.

 

         W najbli?szych kilku artyku?ach przedstawimy opisy miasta powiatowego Lipno, obrazy widziane oczyma ksi??y administruj?cych parafi? lipnowsk? oraz redaktor�w prasy warszawskiej, na podstawie materia?�w publikowanych drukiem w II po?owie XIX wieku.

Podstaw? dzisiejszego opracowania jest tekst pt. Opis ko?cio?a parafialnego, autorstwa �wczesnego wikariusza parafii lipnowskiej ks. Macieja Smole?skiego W opracowaniu zachowano oryginaln? pisowni?.

 

Redaktor, stycze? 2014r.

 

awnemi czasy na polach lipnowskich odbywa?y si? popisy rycerstwa ziemi dobrzy?skiej, a w mie?cie sejmiki szlacheckie; dzi? Lipno jest stolic? powiatu i okr?gu swego nazwiska, miejscem posiedze? rady opieku?czej zak?ad�w dobroczynnych.

Po?o?enie Lipna z trzech stron otoczone bagnist? rzek? Mie?, a z czwartej po?udniowej os?onione dosy? wysokim wzg�rkiem, naprowadza na my?l, ?e pierwsi jego mieszka?cy szukali tu bezpiecze?stwa przed napadami nieprzyjaznych s?siad�w poga?skich Prusak�w, a p�?niej chciwych zdobyczy Krzy?ak�w. Jako?, kiedy obecnie po osuszeniu bagien, po wyniszczeniu g?stych

pod samo miasto ju? w naszym wieku podchodz?cych las�w, po wykrudowaniu cierni i leszczyny na g�rze zwanej dot?d ksi??ym laskiem, po przeprowadzeniu drogi szosowej od P?ocka przez Sierpc, Sk?pe, Lipno i Kik�?, na Lubicz do Torunia, po wzmocnieniu glin? w wielu miejscach piaszczystej drogi, trudny jest jeszcze z niekt�rych stron przyst?p do Lipna dla naprzemian sypkiego piasku, gliny i wzg�rk�w; to dawnemi czasy miejsce to z samej natury pos?u?y? mog?o za schronienie przed najezdnikami. Dzi? miasto dzieli si? na Stare i Nowe.

 

Stare-Miasto sk?ada si?:

a) z ma?ego w kwadrat rynku otoczonego drewnianemi o murowanych facya- tach domkami, w rz?dzie kt�rych pierwsze zajmuje miejsce ratusz ca?y murowany, o pi?trze, z zegarem na drewnianej wie?y, obejmuj?cy kancellary? magistratu, kass? miejsk?, odwach i mieszkanie dla burmistrza,

b) z ulicy Sk?pskiej, zwanej teraz Jak�bsk? na cze?? Jak�ba Zieli?skiego, kt�ry b?d?c tu burmistrzem przez lat kilkana?cie przed rokiem 1830, gorliwie stara? si? o polepszenie miasta. Dowodem tego s? splantowanie, wybrukowanie rynku i ulic, usypanie grobli prowadz?cej do Karnkowa, i uporz?dkowanie g�ry pod tytu?em ?w. Antoniego, wystawienie na niej statui tego ?wi?tego i osadzenie drzewami, co wymaga?o usilnej pracy i nie ma?ych koszt�w. Tu jeszcze nale?? ulice: M?y?ska, ?ydowska, P?ocka, Kozia, i kilka pomniejszych wa?kich, krzywych i bez bruku.

 

Nowe-Miasto

ci?gnie si? ku po?udniowi poza g�r? ?w. Antoniego. W dzielnicy tej, odznaczaj?cej si? porz?dkiem i domami murowanemi, pierwsze trzymaj? miejsce trzy jednopi?trowe kamienice, w kt�rych mieszcz? si?: Bi�ro naczelnika powiatu, s?d pokoju okr?gu lipnowskiego i kassa powiatowa. Ulice w tej cz??ci szerokie, proste, brukowane. Najokazalsza z nich Aleksandrya, zwana dawniej drog? Maliszewsk?. Przy niej to le?? wymienione trzy kamienice i kilka parterowych zaj?tych na aptek?, dwie cukiernie, trzy handle win, r�?nych napoj�w, korzeni i t. p. W po?udniowej cz??ci miasta na dwumorgowym, piaszczystym placu, nale??cym do miejscowego szpitala, odbywaj? si? ma?o znacz?ce jarmarki na konie, byd?o i trzod? chlewn?;

W stronie p�?nocnej poza stawem s? rozrzucone domy drewniane, stodo?y i inne zabudowania gospodarskie rolnik�w miejskich. Tu tak?e szuka pomieszkania klassa wyrobnik�w i biedniejszych rzemie?lnik�w. Bagniste ??ki pod ?cianami Lipna, przerzyna ma?a rzeka Mie? wyp?ywaj?ca z jezior sk?pskich, w?asno?ci znanego w naszem pi?miennictwie Gustawa Zieli?skiego.

Zasilana przez liczne ?r�d?a i strumyki, wed?ug ?wiadectwa akt miejscowych z roku 1768, zdolna by?a sp?awia? drzewo z bor�w lipnowskich do Wis?y, dzi? dla ma?ej wody i kr?tego koryta u?atwia? komunikacyi nie mo?e. Jednak?e, nawet przy najwi?kszej posusze, porusza m?yn o trzech gankach przy drodze kikolskiej zbudowany, a podczas wiosny i jesieni o?ywia nadto tartak o jednej pile. Opr�cz wspomnionego m?yna, jest poza miastem drugi i sze?? wiatrak�w.

W roku 1800, jak ?wiadczy cytowany przez Gawareckiego, Holsche, Lipno mia?o dom�w 88, od tej pory znacznie si? podnios?o. W roku 1826 ju? ich liczy?o 232, wszystkie prawie w pruski mur, w tym?e roku by?o mieszka?c�w 2,934, mi?dzy temi 835 ?yd�w. W ko?cu roku 1859 wedle wiadomo?ci udzielonej mi przez miejscowy magistrat, by?o tu dom�w murowanych 31, drewnianych 276, razem 307, mieszka?c�w znajdowa?o si?:

 
1. Katolik�w m??czyzn 968, kobiet 1005,
2. Ewangelik�w m??czyzn 228, kobiet 214,
3. Starozakonnych m??czyzn 995, kobiet 1102,
                                                  w og�le 4512.

Dochody miejskie czyni?y w roku 1806 z?p. 4,509. W roku 1819 podnios?y si? do 8,367, a w roku 1858 do 33,640. R?kodzielni w Lipnie nie ma, rzemie?lnicy za? s? nast?puj?cy:

lp.	nazwa rzemios?a	liczba
1	bednarz	10
2	bia?osk�rnik	1
3	czapnik	9
4	cie?la	6
5	farbiarz	2
6	garbarz	11
7	introligator	1
8	kominiarz	2
9	kotlarz	2
10	kowal	4
11	krawiec	35
12	ku?nierz	5
13	lakiernik	2
14	malarz	3
15	m?ynarz	9
16	mydlarz	3
17	mularz	5
18	piekarz	12
19	powro?nik	4
20	siodlarz	4
21	?lusarz	4
22	rze?nik	14
23	szklarz	4
24	stelmach	3
25	szewc	78
26	stolarz	12
27	tokarz	2
28	zdun	6

 

 

Jest tu jeszcze browar i fabrykanci cykoryi, octu, oleju, waciarze, piernikarze

i t. d. Wszyscy powy?ej wyliczeni, wraz z czeladnikami i terminatorami, kt�rych do pomocy utrzymuj?, nale?? do w?a?ciwych cech�w zostaj?cych pod zarz?dem starszy cli, obowi?zanych sk?ada? rachunki magistratowi ze skrzynek, czyli lad cechowych. ?ydzi prawie wszyscy trudni? si? handlem. Opr�cz biura naczelnika powiatu, s?du pokoju i magistratu, jest tu urz?d pocztowy, kancellarya naczelnika ?andarmeryi, rewizor skarbowy, dw�ch rejent�w, trzech lekarzy i t.p.

Przywilej udzielony mieszka?com Lipna przez kr�la W?adys?awa Jagie??? wskazuje, ?e miasto mia?o w gruntach znaczn? rozleg?o??, gdy? 60 w?�k. Kamellarya posiada?a 5 rumunk�w, 4 karczmy, m?yn i tartak. Pr�cz tego nale?a? do mieszczan b�r pod Jastrz?bie, z kt�rego, gdy okrom w?asnej potrzeby najpi?kniejsze drzewo sp?awiali do Gda?ska mimo zakaz�w zwierzchno?ci staro?ci?skiej, Stanis?aw August w roku 1768 nagania surowo ich chciwo?? i poleca stosowa? si? do rozporz?dze? zwierzchno?ci staro?ci?skiej, kt�rej by?o obowi?zkiem wyznacza? drzewo na opa? i budowle. Poleca nadto Ignacemu Zboi?skiemu, kasztelanowi p?ockiemu, staro?cie lipi?skiemu, wyci?te przez wykraczaj?cych drzewa sprzeda?, i pieni?dze na korzy?? miasta obr�ci?.

Obecnie Lipno ma obszerno?ci w?�k 49 i morg�w 28, z tych w gruntach ?ytnich w?�k 28, w ??kach 3 � , w ogrodach 2�, w wydmach i nieu?ytkach w?�k 6, reszt? zajmuj? budowle, pastwiska i wody. Propinacya dawniej nale?a?a do starostwa, w�jtostwa i probostwa. Gdy jednak wkrada?y si? nadu?ycia, st?d wyradza?y k?�tnie i skargi, kr�l pruski w roku 1804 odda? j? miastu z warunkiem utrzymywania 4 karczem i op?acania kanonu po talar�w 160 rocznie, zabraniaj?c sprowadza? w�dki i piwa z za obr?bu miasta. Tym to sposobem probostwo straci?o znaczny doch�d, a i miasto nie d?ugo ci?gn??o zyski z propinacyi, gdy? skoro domy karczemne, kt�re restaurowa? by?o obowi?zkiem mieszczan, ruinie uleg?y, prawo propinacyi przesz?o na w?asno?? rz?du. Dzi? Lipno boru, ani nawet krzew�w i zaro?li nie posiada. Obywateli, czyli cz?stkowych w?a?cicieli grunt�w, jest tu oko?o 90, to te? gospodarstwo ich na niskiej znajduje si? stopie. W braku odpowiednich pa?nik�w, wo?�w nie chowaj? wcale, kr�w i owiec bardzo ma?o, oko?o uprawy roli pracuj? ko?mi.

Lipno le?y w odleg?o?ci od miasta P?ocka i Torunia po mil 6, od Dobrzynia nad Wis?? i Sierpca po mil 4, od W?oc?awka i Nieszawy po mil 2, od Kiko?a i Sk?pego po 1�. Z powodu tak bliskich miast, handel w Lipnie ma?y, jarmarki ma?o znacz?ce, targi tylko co pi?tek na zbo?e i wiktua?y o?ywione. Spodziewa? si? jednak nale?y powi?kszenia handlu w Lipnie, skoro si? po??czy zaprojektowan? drog? bit? z W?oc?awka w kiera, a ten za po?rednictwem uplanowanej drogi ?elaznej, stanie si? przedmie?ciem miasta Warszawy i innych zagranicznych.

 

KO?CI�? PARAFIALNY

o?ci�? parafialny w Lipnie jest murowany, lecz w jakiej epoce, czyjem staraniem i nak?adem, wy?ledzi? trudno. Najdawniejsza wizyta dzieka?ska z roku 1775 ju? powiada. �Kto by ten ko?ci�? budowa? nie masz wiadomo?ci, poniewa? erekcyi przy tym ko?ciele nie masz". Z jego jednak struktury i trwa?o?ci wnosi? mo?na, ?e nale?y do tych dom�w bo?ych, kt�rych zbudowanie zwykle przypisuj? krzy?akom. Wspomniana wizyta g?osi, ?e ,,znaki konsekracji s?; kiedy za? by? i przez kogo konsekrowany, nie mo?na si? dowiedzie?, i od ludzi ?adnego na to nie masz dowodu." Dzi? i tych znak�w dojrze? nie mo?na, a pami?tka po?wi?cenia obchodzi si? razem z ko?cio?em katedralnym p?ockim w pierwsz? niedziel? pa?dziernika. Budowa ko?cio?a tutejszego prosta, powa?na i trwa?a, nigdzie nie ujrzysz rys�w, kszta?t jego staro?wiecki, bo i on sam dawny, i bardzo dawny, pami?ta kilka st�leci. Jest w formie r�wnoleg?oboku, d?ugi na ?okci 60, szeroki w g?�wnej nawie ?okci 29, wysoki w murach pod dach na ?okci 18. Cz??? kap?a?ska (presbyterium), w kt�rej wznosi si? wielki o?tarz i dwa boczne, o 10 ?okci w??sza, zako?cza si? p�?kolem, w kt�rem poza wielkim o?tarzem mie?ci si? zakrystya. O?tarzem wielkim jest obr�cony ku wschodowi, a drzwi g?�wne s? od zachodu, pod wie?? wspart? na dw�ch grubych podstawach, z kt�rych jedna z zachodni? ?cian? ko?cio?a stanowi jedn? ca?o??, druga rogiem p�?nocnym wystaje na ulic? z rynku Starego na Nowe-Miasto prowadz?c?. Wie?a maj?ca wzd?u? i szerz po 14 ?okci, wysoka w murach na st�p 80, jak niesie miejscowe podanie, mia?a by? pierwiastkowo daleko wy?sza, lecz gdy dla braku pokrycia zacz??a si? w g�rnych cz??ciach rysowa?, mieszka?cy uprzedzaj?c ruin? znaczn? jej cz??? rozebrali, a chc?c niejako wynagrodzi? t? jedyn? ozdob? w dole zbudowanego miasta, przystroili j? w piramidaln? kopu?? z drzewa, blach? ?elazn? pokryt?, z drewnianym bia?? blach? powleczonym na wierzcho?ku krzy?em. Wszystko to jednak bez smaku i proporcyi z ca?o?ci? ?wi?tyni, jak gdyby, (?e u?yj? wyra?enia miejscowego) wst??k? przypi?? do ko?ucha.

Pr�cz drzwi wielkich pod wie?? s? jeszcze trzy wej?cia do ko?cio?a:

1) przez zakrysty?,

2) od strony po?udniowej, tylko podczas wielkiego nat?oku ludu na missy? albo jubileusz otwierane,

3) od strony p�?nocnej przez przysionek, zwany w wielu miejscach babie?cem, a tu krucht?, dosy? obszerny, wsp�?cze?nie z g?�wnym gmachem wzniesiony.

O takich samych rozmiarach, w stronie przeciwleg?ej, ??czy si? z ko?cio?em kaplica dawniej ?w. Doroty, p�?niej archiwum akt miejskich, a dzi? mieszcz?ca o?tarz ?w. Barbary, dlatego te? patrz?cemu z wie?y, ?wi?tynia ta przedstawia si? w kszta?cie krzy?a. Grubo?? mur�w wzmocnionych od strony zewn?trznych 10 silnemi szkarpami, zdaje si? wskazywa?, ?e przeznaczeniem ich by?o d?wiga? odpowiednie gmachowi murowane sklepienie, kt�rego tu przecie? nie by?o nigdy. Wizyta wy?ej powo?ana ubolewa, ?e �ko?ci�? lipi?ski jest bardzo w pod?ym stanie, du?ej reperaeyi potrzebuje, wewn?trz potrzeba ?ciany wytrynkowa? (sic), gzyms�w nadmurowa? i wybieli?. Sufit w mniejszym ch�rze zreperowa?, w wielkim ca?y nowy da?, bo go nie masz. W roku 1819 dano z desek w kszta?cie ?uku podbitk?, kt�ra przez ?nieg i zaciekanie zrujnowana, grozi niebezpiecze?stwem zgromadzonym na modlitw?. Pod?oga w obydw�ch nawach jest z desek, tylko za balustrad? przed wielkim o?tarzem z ceg?y, po?o?ona w roku 1859 w miejsce dawnej nier�wnej. Ko?ci�? ten o?wieca 11 wysokich okien, cztery w ma?ym ch�rze, siedm w du?ym, dlatego te? mimo ?cian brudnych i nieg?adkich, ?wi?tynia ta jest jasna i weso?a. W kaplicy ?w. Barbary s? nie wielkie dwa okna. Dach podczas ostatniej restauracyi, jak wskazuj? ?lady na ?cianie wie?owej, znacznie zni?ony, przez co utraci? cech? staro?ytno?ci, dzi? pokryty dach�wk? karpiast?, wymaga naprawy. W miejscu ??czenia si? naw, wystaje nad dach ma?a wie?yczka z sygnaturk?. O?tarzy jest siedem, wszystkie architektonicznie z drzewa budowane, rze?b?, farbami i z?otem ozdobione. Wielki o?tarz, jak m�wi?, dawnemi czasy sprowadzony z ko?cio?a ksi??y Bernardyn�w w Sk?pem, zbudowany w stylu dawnym rzymskim (a?ur) z bocznemi filarami, ca?y rze?biony i poz?acany. W nim g?�wny obraz przedstawia Wniebowzi?cie Naj?wi?tszej Maryi Panny, jako tytu? ko?cio?a, na zasuwie ?wi?ty Jan ewangelista, po bokach kilka snycerskiej roboty naturalnej wielko?ci ffarur, wyobra?aj?cych symbole zas?ug Naj?wi?tszej Maryi Panny, ?wi?tych Piotra i Paw?a, i innych obojej p?ci. W g�rnej kondygnacyi rze?ba po?r�d ma?ych figurek Anio?�w i ?wi?tych, i mn�stwa ozd�b drobiazgowych, przedstawia Tr�jc? Przenaj?wi?tsz?. Inne o?tarze przedstawiaj? obrazy w presbyterium ze strony ewangelii, ?w. Micha?a Archanio?a z ?w. Stanis?awem Biskupem na zasuwie, po stronie episto?y ?w. Anny.

Wchodz?c z kruchty do ch�ru du?ego, na stronie lewej przy ambonie, spostrzegamy o?tarz ?w. Antoniego z zasuw? ?wi?tych Kryspin�w, na prawej ?wi?tych J�zefa i Jana Nepomucena, a przy kaplicy ?w. Barbary, o?tarz po?wi?cony czci Pana Jezusa ukrzy?owanego, kt�rego wizerunek mie?ci si? za zasuw? z wyobra?eniem ?w. Miko?aja Biskupa.

Na wszystkie o?tarze pr�cz wielkiego, ?wiece, lampy, bielizn? i. t. p. dostarczaj? bractwa, od dawnych czas�w istniej?ce pod wezwaniem ?wi?tych, w sze?ciu bocznych o?tarzach wyobra?onych.

O?tarze, opr�cz ?w. Barbary, s? struktury wcale nie z?ej, ?wie?o w latach 1853 i 1855 kosztem parafian, za staraniem ksi??y wikaryusz�w Ferdynanda Iwaczkowskiego i J. Nizwantowskiego, odmalowane i poz?ocone. Obrazy w nich p?dzla miernego.

W kaplicy, w miejsce dotychczasowej mensy, bractwo z dobrowolnych sk?adek zamierza wystawi? o?tarz nowy z cyboryum, kt�reby podczas uroczysto?ci Wielkotygodniowych, lub restauracyi, pos?u?y?o do zachowania Naj?wi?tszego Sakramentu. Organ na ch�rze przy drzwiach wielkich na czterech filarach opartym, o 4 oktawach bez peda?u, by? w dobrym stanie, dop�ki przez uderzenie piorunu dnia 1 czerwca roku zesz?ego nie zosta? nadwer??ony z tem wszystkiem po ma?ej naprawie niekt�rych g?os�w, oczekuj?c gruntownej reperacyi, zach?ca pobo?nych do modlitwy. Pomnik�w, nagrobk�w, lub jakichkolwiek napis�w trwa?ych, nie masz tu ?adnych. Na wie?y s? 4 dzwony, z kt�rych 2 wi?ksze Ferdynand i J�zef, by?y przelane i po?wi?cone przez Biskupa ?ubie?skiego w roku 1853, staraniem ks. Iwaczkowskiego. Zakrystya przy tym ko?ciele nader uboga.

Monstrancya srebrna z napisem: �Fundator Kacper Mroci?ski roku 1751," taka? puszka do kommunikant�w, trzy kielichy r�wnie? ze srebra, jeden z figurkami na podstawie, z napisem u do?u �Gregorius Gabryelowicz parochus S?upensis Ecclesiae Lipnensi donavit A. D . 1668," ca?y poz?acany, drugi mniejszy w po?owie poz?acany, bez daty, trzeci tylko wewn?trz z?ocony z cyfr? X. A. W. 1848, i krzy? do r?ki na processye srebrny z promieniami bez napisu, oto ca?a argenterya.

Bielizna, ornaty i. t. p. swojem ub�stwem wzbudzaj?c politowanie, niepochlebne daj? wyobra?enie o kobietach tutejszych, kt�re zarzuciwszy zwyczaje skromnych prababek troskliwych o bogactwo apparat�w ko?cielnych, stroj? si? same, wyrabiaj? pi?kne woreczki, czapeczki, poduszeczki i t. p. haftuj? drobiazgi, a dom bo?y istne przedstawia lekcewa?enie i pogard?. W roku zesz?ym z daru kilku os�b i Arcybractwa Adoracyi Naj?wi?tszego Sakramentu, przyby?o ornat�w nowych 6, kapa czarna, alba, kilka komeszek i. t. p. lecz wszystko z lekkiej materyi, przy cz?stem u?ywaniu na d?ugo? wystarczy? Da?by B�g, aby nasze parafianki, chcia?y poj?? swe pos?annictwo i stara?y si? zas?u?y? na pi?kne miano p?ci pobo?nej!

Odpust�w odbywa si? corocznie 7, na Wniebowzi?cie Matki Boskiej, na ?wi?t? Ann?, ?w. Micha?, ?w. Miko?aj, ?w. Barbar?, ?w. J�zef i ?w. Antoni. Czterdziesto-godzinne nabo?e?stwo z pierwszych dni czerwca, jak chcia?y mie? rozporz?dzenia ksi?cia biskupa Poniatowskiego, ks. Biskup Pra?mowski przeni�s? na niedziel? przewodni? i dwa dni po niej nast?puj?ce, jako stosowniejsze i dla ksi??y i dla ludu. Biblicteki przy tym ko?ciele, opr�cz kilku tom�w Kommentarza Cornelii a Lapide, niema wcale.

Cmentarz otaczaj?cy dopiero opisany ko?ci�?, tak jest opuszczony, ze smutek i politowanie wzbudza w przechodniu dobrze my?l?cym, jakiegokolwiek by?by on wyznania. Tu od najdawniejszych czas�w do roku 1830 grzebano cia?a zamo?niejszych parafian, przez co uformowa? si? znaczny wzg�rek tak, ?e powierzchnia ca?ego cmentarza wy?sza jest od przyleg?ych ulic na dwa ?okcie i wi?cej�, tu, jak ?wiadczy liber mortuorum w latach 1763, 1782 a ostatecznie w 1842, by?o og�lne pochowanie ko?ci wydobytych cz??ciowo z ziemi i sklep�w ko?cielnych, tudzie? z cmentarza dawniej ?w. Barbary sprowadzonych, skutkiem czego ca?y plac otaczaj?cy ko?ci�? zas?any jest szcz?tkami nieboszczyk�w. Jako w miejscu najspokojniejszem, najwi?cej grzebano na rogu wynios?ego cmentarza od strony po?udniowo-wschodniej, nad drog? prowadz?c? z miasta do zabudowa? pleba?skich, ?e za? ogrodzenia tu od wielu lat nie by?o, a ?ciana wywy?szonego cmentarza przez przeje?d?aj?cych ci?gle si? narusza, przeto codziennie przedstawia si? tu widok bolesny budz?cy politowanie nad rozrzuconemi po drodze szcz?tkami dawnych mieszka?c�w tutejszej parafii, a oburzenie na oboj?tno?? i gnu?no?? ?yj?cych, kt�rzy jedz?c chleb zapracowany r?k? praojc�w, ?a?uj? okruszyny na pokrycie ich ko?ci. Darowa? mo?na biednym i na wsiach mieszkaj?cym, ale mieszka?c�w samego miasta, potomk�w rodzin od wiek�w tu osiad?ych, ludzi zamo?nych i niby wiele dla ulgi cierpi?cej ludzko?ci czyni?cych, karci?by trzeba, a najwi?cej tych, kt�rzy nad tem czuwa? powinni z obowi?zku. W roku up?ynionym, na usilne pro?by i nalegania, parafianie ofiar? i prac? otoczyli cmentarz z trzech stron murem z kamienia polowego na glin?, nim jednak doko?czenie nast?pi, wiele czasu up?ynie.

 

CDN