SK?PE

 

Podstaw? opracowania by?y artyku?y nt. historii Sk?pego, kt�re  publikowano w Pami?tniku Religijno-Moralnym oraz Tygodniku Ilustrowanym, XIX-wiecznych czasopismach warszawskich.
Zachowano oryginaln? pisowni?.

Redaktor, luty 2014r.

 

 

 

Wiadomo?ci statystyczne Sk?pego wg. opis�w z 1846r. i 1857r.

 

kempe, albo Sk?pe teraz Sk?pe, maj?tno?? z przyleg?o?ciami, nale?a?a niegdy do znakomitej rodziny Ko?cieleckich, kt�rzy si? pisali dziedzicami in Sk?mpe.

Le?y dzi? w powiecie lipnowskim, dawniej w ziemi dobrzy?skiej, o mil? od Lipna, o mil 6 od P?ocka odleg?e. Wybudowane jakoby na k?pie, mi?dzy jeziorami, zwanemi: Wilczy?skie, Czermi?skie, Mielno, ?wi?te i Wielgie.

Pi?? jezior w blisko?ci miasta tworzy niby k?p? z kt�rej jako z K?py, utworzona osada mia?a wzi?? nazw? Sk?pe, (Skempe, Skompe, Skonpe). Czy sk?pstwo czy k?pa da?y pocz?tek tej osadzie, do?? ?e ona bardzo dawno, bo jeszcze za panowania kr�la W?adys?awa Warne?czyka wyniesiona do godno?ci miasta, a to na mocy erekcji z 1445r.

Sk?pe nie posiada ?adnych przywilej�w, ani swob�d; liczy 72 w?ok miary tera?niejszej, piaszczystej, a mniej przez to urodzajnej ziemi. Mieszka?cy jego s? w?a?cicielami dom�w i grunt�w do nich nale??cych. W roku up?ynionym 1845 by?o tu fabryk dwie, garbarz i farbiarz; a rzemie?lnik�w 24, mi?dzy tymi:

piekarzy 3, rze?nik 1, krawc�w 9, szewc�w 3, bednarzy 2, kramarzy 3, kowali 2, stolarz 1. Rolnik�w 130.

W przeci?gu lat 40 zaledwo 8 dom�w przyby?o, bo gdy w 1819 roku liczono 130, obecnie znajdujemy ich 138, i w tej liczbie jeden niby murowany, bo w mur pruski stawiony. Cztery ulice z kt�rych si? sk?ada miasteczko jako to: Sierpska, Lipi?ska, Ko?cielna i Dobrzy?ska wszystkie niebrukowane.

By?o niegdy? zamieszkane przez samych chrze?cian, ale pod rokiem:

Z podniesieniem si? ludno?ci wzrasta i doch�d miasta, bo gdy oko?o 1820 r. mia?o tylko z?. 600, w 1833 ma ju? 850.

Warto?? dom�w w Towarzystwie ogniowem na rubli sr. 11,587 kop. 50 podana i ubezpieczona. Doch�d miejski w roku 1845 wynosi? rubli srebrnych 184.

Jarmark�w bywa 10, szczeg�lniej na konie, inwentarz rogaty, towary i wyroby krajowe; targ�w tygodniowych niema ?adnych.

W mie?cie by? ko?ci�? parafialny, erygowany przez Jana Garwaskiego, h. Grzyma?a, dziedzica Sk?pego; ale pod koniec XVIII wieku zosta? zupe?nie opuszczonym, z ko?cio?ka gro??cego upadkiem w 1818 roku z rozporz?dzenia by?ego dziedzica i kollatora J�zefa Zieli?skiego, ostatecznie rozebrane ?ciany i pozosta?e z nich drzewo do ogrodzenia cmentarza u?yto. Pozosta?o po nim miejsce i cmentarz, na kt�rym chowaj? zmar?ych mieszka?c�w, oraz dzwonica; parafi? za? przeniesiono do ko?cio?a ksi??y bernardyn�w, we wsi Wymy?linie istniej?cego, o 2,000 krok�w od miasteczka odleg?ego i dot?d nabo?e?stwo parafialne z obrz?dami w tym?e si? odbywa, pod zarz?dem ich prze?o?onego, jako razem komendarza parafii sk?pskiej.

 

(Widok klasztoru w Sk?pem, rycina z 1859r. ze zbior�w BCUL)

 

O klasztorze

omy wystawione, w pobli?u klasztoru z strony p�?nocnej jego, stanowi? tak zwan? wie? Wymy?lin. W roku up?ynionym 1845 zawiera?a dom�w 25, z tych jest 2 z muru, zamieszka?ych od 230 os�b. Celniejsz? ozdob? Wymy?lina jest dom zajezdny z muru, z oficyn? i stajniami pi?knie wzniesiony. G?�wna jego strona od klasztoru r. 1826, dalsze za? jego dwa boki, stajnie i wozownie r. 1840 wystawiono.

Otaczaj? z trzech stron ko?ci�? mury klasztoru na pi?tro wzniesionego, a ten znowu opasuj? dwa ogrody owocowe obwiedzione murem, i porz?dkiem odznaczaj?ce si?; po chodnikach jego, tak zwanych korytarzach, lub gankach, zawieszone s? obrazy ?wi?tych zakonu S. Franciszka, i znakomitych cz?onk�w tego? zgromadzenia, szczeg�lniej Polak�w. Na pi?trze przeznaczona jest sala na ksi?gozbi�r z?o?ony z p�?trzecia tysi?ca dzie?. Z tych najwi?cej duchownych, jako to: Ojc�w ?wi?tych i teolog�w w j?zyku ?aci?skim, kaznodziej�w w tym?e, polskim, i niemieckim, i tak zwanych ascetycznych, w j?zykach ?aci?skim i polskim. W mniejszej liczbie znajduj? si? dawnych autor�w filozoficzne, retoryczne, i poetyczne, i inne do u?ycia m?odzie?y szkolnej dzie?a, w czasach bli?szych naszej pami?ci napisane.

Obecnie w klasztorze tutejszym mieszka ksi??y jedenastu, braci zakonnych trzech, kleryk�w profes�w niema tu ?adnych, lecz klasztor m�g?by do 30 pomie?ci? Od najdawniejszych czas�w ustanowiony tu jest nowicjat dla ca?ej prowincji. Co do liczby nowicjusz�w, kt�rzy w ka?dy rok zmieniaj? si?, czyli z jednego na drugi nie pozostaj?, klasztor sk?pski zostaje dzi? w oczekiwaniu oznaczenia jej ze strony Rz?du.

Dwa smutne wspomnienia klasztor tutejszy przechowuje: pierwsze ?e w roku 1657 w czasie napadu Szwed�w pod wodz? Karola Gustawa na kraj polski, braciszek zakonny imieniem Witalis, od tych?e zamordowany zosta?; drugie, i? w roku 1707 Szwedzi z Karolem XII przybyli do Polski, napadli w liczbie pi?ciuset klasztor, w celu rabunku lub spalenia; a zgromadzenie ksi??y Bernardyn�w dla odkupienia si? od tej kl?ski, wyp?aci? znaglone by?o najezdnikom pewn? sum? pieni?dzy, kt�r? z szczodrobliwo?ci ?askawych dobrodziej�w, ?piesz?cych mu wtenczas na ratunek, otrzyma?o.

 

 

Szko?y w Sk?pem

si??a bernardyni tutejsi, do roku 1830 utrzymywali szko?? podwydzia?ow?, o tej nast?puj?ca wiadomo??:

Ju? pod rokiem 1518, natrafiamy w rocznikach ?lady istnienia ksi??y bernardyn�w w Sk?pem; kiedy jednak szko?a ich pocz?tek sw�j wzi??a, i w jaki spos�b urz?dzon? by?a, ?adne badania wskaza? nic pewnego nie zdo?a?y. Za rz?d�w pruskich, utrzymywali tu ksi??a bernardyni szko?? pocz?tkow?, sposobi?c zdolniejsz? m?odzie?, na wz�r innych podobnych szk�?, do przyj?cia wy?szych nauk, kt�re by ich do s?u?by bo?ej uzdatni?y. Przez ci?g ksi?stwa warszawskiego, utrzymywali ksi??a bernardyni, ci?gle szko?? wy?sz? elementarn?; Komisja Rz?dowa Wyzna? Religijnych i o?wiecenia Publicznego, podnios?a j? do stopnia szko?y podwydzia?owej, i fundusz z etatu edukacyjnego przeznaczy?a. Po roku 1830, szko?a ta do miasta powiatowego Lipna, przeniesiona zosta?a. Po takowem wyniesieniu, wspomniana W?adza, reskryptami pod dat? 31 marca 1836 r. i pod dat? 24 sierpnia 1838 r., dozwoli? raczy?a zgromadzeniu tutejszemu otworzy? szko?? elementarn? o dw�ch oddzia?ach,w w?asnym jego lokalu. W szkole utrzymywanej z tej zasady, by?o uczni�w do ko?ca roku 1845 ucz?szczaj?cych 130.

Pod opiek? s?ynnej ?askami Matki Boskiej w Sk?pem, wzrasta?o i uczy?o si?, niegdy w szko?ach kilkaset corocznie dzieci; rodzice z dalszych i bliskich okolic ziemi dobrzy?skiej, wojew�dztwa p?ockiego, m?awskiego, Kujaw, i t. d

 

 

Biblioteka Gustawa Zieli?skiego w Sk?pem

d XV wieku Sk?pe by?o w?asno?ci? Ko?cieleckich, a p�?niej Dzia?y?skich. W roku 1701 przesz?o w posiadanie rodziny Zieli?skich i jest dziedzictwem tego rodu, poprzednio by?o w r?ku Garwaskich h.Grzyma?a.

Jednym z najbardziej zas?u?onych mieszka?c�w w historii Sk?pego by? dziedzic tych w?o?ci Gustaw Zieli?ski syn Norberta.

W dniu 17 grudnia 1881 roku Tygodnik Illustrowany informowa? czytelnik�w;

 

 

1842 roku po powrocie z zes?ania Gustaw Zieli?ski osiad? w Sk?pem i odda? si? gospodarstwu wiejskiemu, przeplataj?c je prac? pisarsk? i pos?ugami publicznymi. Pe?ni? a? do ostatnich czas�w r�?ne obowi?zki w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim, tak w P?ocku jak i w Warszawie, by? s?dzi? gminnym powiatu lipnowskiego, jako cz?onek Towarzystwa Rolniczego by? od roku 1860 prezesem sekcji administracyjnej, a nast?pnie cz?onkiem komitetu towarzystwa, by? w reszcie cz?onkiem rady powiatowej w Lipnie, z wyboru wsp�?obywateli  i prezesem tej?e rady z mianowania przez rz?d kr�lestwa w pa?dzierniku 1862 r. Te r�?norodne zatrudnienia nie przeszkadza?y Zieli?skiemu pracowicie oddawa? si? rolnictwu, troszczy? si? o podniesienie gospodarstwa, a pomy?lnych rezultat�w otrzymanych na tym polu k?a?? na r�wni ze s?u?b? publiczn?. We wspomnianej powy?ej autobiografii zbywa niczem sw�j zaw�d pisarski, ale nie zapomina wspomnie?, ?e na wystawie rolniczej w r.1874 odbywanej w Warszawie, otrzyma? medal srebrny za okazy le?ne i urz?dzenie gospodarstwa le?nego 6100 morgach. Ale i pos?uga publiczna i trud gospodarczy pozostawia?y mu jeszcze do?? czasu pi?mienna rozmow? z rolnikami o sprawach wiejskich, na poetyckie wzloty w krain? pi?kna, na historyczne szperanie po archiwach, na gromadzenie cennego ksi?gozbioru i gabinetu pami?tek historycznych. Tak sp?dzi? w Sk?pem lat niemal czterdzie?ci.

1.Sk?pe, Pami?tnik Religijno Moralny, 1857, T.33, Nr 10
http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=58600&from=publication

2.Opisanie ko?cio?a z klasztorem w mie?cie Sk?pem przez Wincentego Hipolita Gawareckiego, Pami?tnik Religijno Moralny, 1846, T.11, Nr 9 i 10
http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=61046&from=&dirids=1&ver_id=&lp=7&QI=

3. Gustaw Zieli?ski, Tygodnik Ilustrowany, Nr 312, 17.12.1881
http://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/docmetadata?id=1234&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI=

4.Sk?pe, Tygodnik Ilustrowany, Nr 2, 8.10.1859
http://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/docmetadata?id=1234&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI=