••środa•, 07 •stycznia• 2015 15:38• |
GDZIE JEST GRÓB GENERAŁA?
Wstęp
Zaledwie kilka lat wcze?niej wydawa?o si? pisz?cemu te s?owa, ?e ?yciorysy zas?u?onych Polak�w ko?ca XVIII i pocz?tku XIX wieku - epoki wojen napoleo?skich zosta?y opracowane przez historyk�w od A do Z i nic wi?cej ju? doda? nie mo?na. Tym bardziej je?eli zas?u?ony Polak urodzi? si? i wi�d? znaczn? cz??? swojego ?ycia w tej samej miejscowo?ci i obecnie jego posta? jest chlub? danego regionu, a tym samym historia jego ?ycia by?a tematem bada? zar�wno historyk�w jak i regionalist�w.
Bohaterem prezentowanego tekstu jest genera? brygady wojsk Ksi?stwa Warszawskiego Dominik Dziewanowski z P?onnego. O generale napisano ju? wiele. Tak wiele, ?e mo?na by ten temat pomin?? . Mo?na by, ale ...
Funkcjonuj?ce dotychczas w oficjalnym obiegu dane z jego ?yciorysu, takie jak: data urodzenia, trzy imiona, stan cywilny, przebieg ostatnich lat ?ycia oraz okoliczno?ci ?mierci i miejsca poch�wku, stoj? w sprzeczno?ci z najnowszymi ustaleniami autora tych s?�w, genealoga amatora, dla kt�rego historia Ma?ej Ojczyzny od kilku lat jest pasj? ?yciow?.
Jak si? okazuje, nawet po 200-tu latach mo?na dopisa? nieznane dot?d szczeg�?y z ?ycia zas?u?onego Polaka, ba, nawet w pewnym sensie wywr�ci? do g�ry nogami rzekome fakty z jego ?yciorysu, kt�re s? bezkrytycznie powtarzane pocz?wszy przez autor�w herbarzy lub genealogii regionalnych, a na tw�rcach s?ownik�w biograficznych lub kronikarzach dziej�w danej miejscowo?ci ko?cz?c.
Dla nale?ytego zobrazowania formatu opisywanej postaci historycznej przytoczone by? musz? s?owa Janusza Staszewskiego, kt�re doskonale charakteryzuj? naszego zas?u?onego Dobrzyniaka:
Redaktor, stycze? 2014 r.
Wyja?ni? przy tym trzeba, ?e je?eli pomy?k? autora najstarszej pracy o generale da si? wyt?umaczy? i zrozumie?, to nie mo?na odnale?? element�w usprawiedliwienia na naganne zachowanie powielania tego samego b??du przez obecnie ?yj?cych tw�rc�w. Przecie? do Archiwum Pa?stwowego w Toruniu lub diecezjalnego odpowiednika z siedzib? w P?ocku droga jest prosta i nigdy nie by?y to instytucje tylko dla wybranych. W toru?skim lub p?ockim archiwum mo?na by?o zapozna? si? z "Sumariuszem urodzonych od roku 1753 do roku 1808 parafii P?onne", gdzie na stronie trzeciej znajduje si? wpis ?wiadcz?cy o tym, ?e Dziewanowski Dominik s.Juliusza i Ludwiki urodzi? si? 6 miesi?cy wcze?niej od daty dotychczas funkcjonuj?cej w oficjalnym obiegu, czyli dok?adnie 15 sierpnia 1758 r.
Mo?na by?o r�wnie? dotrze? do pe?nego tekstu metryki chrztu przechowywanej w AD w P?ocku i skonfrontowa? jej tre?? z zapisem sumariusza, ale obecnie nad tymi oczywistymi kwestiami technicznymi nie warto d?u?ej rozwodzi? si? i wypada jak najszybciej zaci?gn?? kurtyn? milczenia.
J.Staniszewski w tej samej ksi??ce o generale Dziewanowskim, sygnowanej numerem 16 i wydanej w ramach cyklu publikacji pod wsp�lnym tytu?em, ?yciorysy zas?u?onych Polak�w w XVIII i XIX wieku, poda? informacj?, ?e po dwuletniej niewoli gen.Dziewanowski w 1815 r. powr�ci? do kraju. W�wczas z uwagi doznan? kontuzj? otrzyma? ??dan? dymisj? z wojska z jednoczesnym prawem do noszenia munduru. Przyby? wtedy do rodzinnego P?onnego, gdzie na nowo zacz?? zajmowa? si? ojcowizn? i pe?ni? rol? gospodarza swoich w?o?ci. W tym samym czasie ochoczo oddawa? si? pracy literackiej. Napisa? pami?tniki o wojnie 1812 r., sporz?dzi? prac? na temat przyczyn nieszcz??liwie zako?czonej kampanii 1812 r. oraz przela? na papier bardzo cenne uwagi do dzia?a? jego ukochanej formacji wojskowej - kawalerii. I w tej niemal sielankowej scenerii P?onnego gen.Dziewanowski zajmuj?cy si? sprawami gospodarskimi mia? doczeka? swoich ostatnich dni, ale przecie? w ?wietle obecnych ustale? nie ma nic bardziej mylnego.
W pracach regionalist�w wydanych ju? XXI w. pojawi?y si? dane uzupe?niaj?ce na temat genera?a. Potwierdza?y one fakt sprzeda?y maj?tku ziemskiego w P?onnem na dziewi?? lat przed ?mierci? gen.Dziewanowskiego. Wed?ug wszystkich autor�w genera? po sprzeda?y ojcowizny mia? nadal zamieszkiwa? na terenie rodzinnej miejscowo?ci.
Niezrozumia?ym wydaje si? tak postawiona teza tym bardziej, ?e w kontrakcie kupna-sprzeda?y zawartym 16 grudnia 1818 r. w Lipnie nie by?o o tym mowy. Widocznie ?yj?cy obecnie regionali?ci doszli do wsp�lnego wniosku, ?e je?eli nabywc? d�br P?onne zosta? bratanek siostry genera?a Teresy zam??nej Piwnickiej, to zapewne na stare lata wydzielono jemu jaki? k?t u rodziny.
Tym samym bezkrytycznie pomini?to przyczyny, kt�re doprowadzi?y do sprzeda?y d�br ziemskich i nie pr�bowano zaj?? jakiekolwiek stanowiska w sprawie posiadania i jednocze?nie nie inwestowania przez genera?a w najbli?szym otoczeniu, bagatela, kwoty 540 tys. z? polskich pochodz?cej ze sprzeda?y P?onnego. Autorzy prac o generale nie zabrali r�wnie? g?osu na temat miejsca poch�wku. Na ich szcz??cie w?tek ten zosta? zbiorowo przemilczany. Niew?tpliwie mo?liwo?ci by?o zbyt wiele, na cmentarzu w P?onnem, a mo?e u ojc�w karmelit�w w Oborach, gdzie genera? m�g?by spoczywa? przy boku rodzic�w lub u bernardyn�w w Sk?pem, gdzie znajduj? si? groby zas?u?onych dla ziemi dobrzy?skiej?
Z t? b??dnie przyj?t? sekwencj? zdarze? z ?ycia naszego g?�wnego bohatera korelowa?a jedynie informacja o P?onnym jako miejscu jego ?mierci. Wydawa? by si? mog?o, ?e podana wy?ej wersja przebiegu ostatnich lat z ?ycia zas?u?onego Polaka mia?a szanse przetrwa? nast?pne dziesi?ciolecia i tym samym wprowadza? w b??d kolejne pokolenia mi?o?nik�w epoki napoleo?skiej. Gdyby nie do?? przewrotna postawa samego gen.Dziewanowskiego, kt�ry pod koniec ?ycia postanowi? nadrobi? zaleg?o?ci spowodowane pe?nym oddaniem si? obowi?zkom wojskowym.
W czerwcu 1819 r. genera? widziany by? jeszcze w Lipnie u notariusza Bronisza, gdzie stawa? do dw�ch akt�w notarialnych zwi?zanych z przekazaniem ju? sprzedanych w poprzednim roku d�br rodzinnych. Niewykluczone, ?e jeszcze pod koniec tego samego roku lub na pocz?tku 1820 r. gen.Dominik Jan Chryzostom Dziewanowski opu?ci? rodzinne P?onne i zamieszka? w domu oznaczonym numerem 476 D przy ulicy Nowo Senatorskiej w Warszawie. St?d te? mog?a wynika? jego dobra znajomo?? bie??cych wydarze? politycznych oraz kompleksowa wiedza tematyki w wydawanej prasie, o czym wspominali adresaci jego korespondencji.
Prze?omowym momentem dla zdymisjonowanego genera?a w ostatnich latach jego ?ycia by? rok 1823, kiedy to w wieku 65 lat opu?ci? stan kawalerski.
28 czerwca 1823 r. przed urz?dnikiem stanu cywilnego gminy warszawskiej, cyrku?u I, zawar? zwi?zek ma??e?ski z mieszkank? Warszawy, utrzymuj?c? si? z w?asnych funduszy, Teres? Ann? Tekl?, trzech imion, Kie?czewsk?, c�rk? nie?yj?cego Remigiana Skarbek Kie?czewskiego dziedzica d�br Mokrej Wsi w parafii Postoliska i ?yj?cej w Krakowie matki J�zefy z Komorowskich, kt�ra da?a zgod? c�rce na zawarcie zwi?zku ma??e?skiego.
Foto.1 Autografy Dominika Jana Chryzostoma Dziewanowskiego i Teresy Anny Tekli Kie?czewskiej,
z?o?one na akcie ma??e?stwa z 1823 r. (?r�d?o; www.szukajwarchwach.pl)
Nie nam rozstrzyga?, czy ma??e?stwo zawarte by?o z mi?o?ci czy te? rozs?dku? Z kronikarskiego obowi?zku wspomnie? nale?y, ?e wybrank? genera?a by?a panna w wieku trzydziestu o?miu wiosen i bezspornie mog?a stanowi? znacz?c? podpor? w ostatnich latach ?ycia kontuzjowanego genera?a.
Wed?ug tre?ci aktu ma??e?stwa by?o czterech ?wiadk�w tej ceremonii:
[...] Akt w przytomno?ci Wielmo?nego Ignacego Kie?czewskiego licz?cego sobie lat dwadzie?cia dziewi??, rachmistrza komisji obrachunkowej Ministerym Skarbu mieszkaj?cego w Warszawie przy ulicy Tr?backiej pod numerem sze??set trzydzie?ci cztery, J�zefa Kie?czewskiego licz?cego sobie lat dwadzie?cia trzy, podporucznika Korpusu In?ynier�w mieszkaj?cego w Warszawie przy ulicy ?wi?toja?skiej pod numerem dziewi?tnastym, obydwu braci rodzonych zawieraj?cej akt niniejszy, Wawrze?ca Zab?ockiego maj?cego lat czterdzie?ci cztery, asessora przy Urz?dzie Municypalnym Miasta Sto?ecznego Warszawy, zamieszka?ego w Warszawie przy ulicy Krakowskie Przedmie?cie pod numerem czterysta czterdzie?ci jeden, J�zefa J?drzejewicza, lat sobie licz?cego pi??dziesi?t cztery, by?ego Podpu?kownika Wojsk Polskich, mieszkaj?cego w Warszawie przy ulicy Krakowskie Przedmie?cie w domu w?asnym pod numerem czterysta czterdzie?ci cztery[...]
Gdzie zamieszkali ma??onkowie Dziewanowscy? Czy w domu genera?a, czy te? w domu panny m?odej przy ulicy ?wi?toja?skiej 19, tego autorowi nie uda?o si? ustali?.
I wielkimi krokami zbli?amy si? do fina?u tej opowie?ci nadal szukaj?c odpowiedzi na tytu?owe pytanie, gdzie jest gr�b genera?a?
Nale?y przyj??, ?e 10 wrze?nia 1827 r. przebywa? w P?onnem, o czym pisa? J.Staszewski. Co robi? w�wczas gen.Dziewanowski w rodzinnej miejscowo?ci mo?emy si? tylko domy?la?. Mo?e by?a to wizyta spowodowana interesami familijnymi, a mo?e kr�tkotrwa?y letni pobyt u rodziny dla podratowania zdrowia nadw?tlonego kontuzj? z kampanii rosyjskiej 1812 roku?
Jego ostatnia podr�? powrotna do Warszawy, ale ju? w trumnie, odby?a si? tak sprawnie i szybko, ?e by? mo?e nie by?o czasu powiadomi? miejscowego proboszcza? Jednak?e jako urz?dnik stanu cywilnego mia? on obowi?zek uda? si? na miejsce zgonu i po osobistym przekonaniu si? o prawdziwo?ci zg?oszenia sporz?dzi? akt zej?cia. A mo?e �wczesnego proboszcza ks.Petrykowskiego nie by?o w tym dniu na terenie macierzystej parafii? Niew?tpliwie za decyzj? transportu zw?ok genera?a do Warszawy sta?a jego ?ona, kt�ra chcia?a mie? gr�b m??a w miejscu sta?ego zamieszkania lub sam genera? jeszcze przed ?mierci? wyrazi? tak? wol?? Przew�zka cia?a genera?a przebieg?a niezwykle sprawnie, ju? 12 wrze?nia o godzinie siedemnastej zw?oki wystawiono w ko?ciele ojc�w karmelit�w na Lesznie. Wed?ug pierwotnego planu poch�wek z msz? pogrzebow? mia? odby? si? dnia nast?pnego o godzinie dziesi?tej. Jak p�?niej pisa? Kurjer Warszawski, poch�wek nast?pi? jednak 12 wrze?nia 1827 r.
Akt zgonu oznaczony numerem 363 wystawi? proboszcz parafii ?w.Andrzeja w Warszawie, z macierzystej parafii ?ony genera?a.
Nie poznamy jego tre?ci, poniewa? metryki z warszawskiej parafii ?w.Andrzeja najprawdopodobniej zagin??y. Szcz?tkowa informacja na temat aktu zgonu genera?a pochodzi jedynie z zachowanych spis�w rocznych.
Niecodzienno?? tej ceremonii, a wr?cz jej ekspresowy charakter , spowodowane by?y czynnikami zewn?trznymi niezale?nymi od woli organizator�w tej?e uroczysto?ci.
Ko?c�wka lata 1827 r. by?a s?oneczna i niezwykle ciep?a, w dniu pogrzebu termometry w Warszawie wskazywa?y 18�C, co mog?o mie? r�wnie? wp?yw na zmian? terminu samego poch�wku z planowanego 13 wrze?nia, o czym informowa? swoich czytelnik�w Kuryer Warszawski, na 12 wrze?nia w godzinach popo?udniowych.
Zdaniem pisz?cego te s?owa, decyduj?cym czynnikiem mog?y by? naciski przedstawicieli aparatu zaborczego w celu niedopuszczenia do ewentualnych manifestacji patriotycznych w trakcie samego pogrzebu. Tym bardziej, ?e w przeddzie? pogrzebu czyli wed?ug wszelkiego prawdopodobie?stwa w dzie? przywiezienia cia?a genera?a do Warszawy, zorganizowano uroczyste obchody imienin nast?pcy tronu Wielkiego Ksi?cia Aleksandra oraz doroczne obchody urodzin ksi??niczki Olgi Niko?ajewnej Romanowej, w kt�rych uczestniczy? ca?y rz?d Kr�lestwa Polskiego oraz dostojnicy ko?cielni. Z tej okazji ustrojono i o?wietlono domy warszawskie, co czyniono niezwykle rzadko i tylko w czasie wa?nych uroczysto?ci pa?stwowych.
Aby zako?czy? dywagacje na temat pogrzebu nale?y stwierdzi?, ?e w innym czasie oraz w innych okoliczno?ciach politycznych stolica by?aby r�wnie dostojnie przygotowana ale do po?egnania zas?u?onego Polaka w ostatniej drodze jego ziemskiego ?ywota. Sta?o si? jednak inaczej.
Cia?o genera?a spocz??o w podziemiach ko?cio?a ojc�w karmelit�w na Lesznie w Warszawie. Miejsce poch�wku nie mog?o by? przypadkowe, gdy? akurat z zakonem karmelit�w, ale z klasztoru w Oborach na ziemi dobrzy?skiej, rodzina Dziewanowskich z P?onnego utrzymywa?a ?cis?e kontakty. Mi?dzy innymi ojciec genera?a Juliusz Dziewanowski by? fundatorem Kaplicy Opatrzno?ci Bo?ej w ko?ciele ojc�w karmelit�w w Oborach. Wzni�s? j? dla Bractwa Opatrzno?ci Bo?ej i sam wpisa? si? na list? jego cz?onk�w. Od roku 1773 cz?onkiem tego? bractwa by? r�wnie? gen. Dominik Dziewanowski.
Foto.2 Widok z 1865 r. ko?cio?a ojc�w karmelit�w na Lesznie w Warszawie, obecnie pw.Narodzenia NMP przy al.Solidarno?ci 80, foto. z http://bcul.lib.uni.lodz.pl
Czy w miejscu poch�wku zas?u?ony Polak doczeka? si? nagrobka? Wydaje si?, ?e je?eli w og�le takowy istnia? to tylko w pierwszych latach po jego ?mierci. Z relacji z 1865 r. zamieszczonej w Tygodniku Illustrowanym wynika, ?e w ko?ciele ojc�w karmelit�w na Lesznie:
[...] Nagrobk�w nie ma tu wspania?ych, tylko proste marmury z napisami s? pami?tk? po kilku historycznych osobach. Do takich nale?? nagrobki: Kossowskich, to jest Antoniego z G?ogowy sekretarza wielkiego koronnego, zmar?ego w r. 1771 i matki jego Karoliny, kt�re dawniej przy wielkim o?tarzu, a teraz zewn?trz ko?cio?a s? umieszczone. Tam?e znajdowa?y si? marmurowe nagrobki Agnieszki Czarnockiej podczaszyny ziemi drohickiej, zmar?ej w r.1787 i Szymona Dzierzbickiego wojewody ??czyckiego zmar?ego w 1787 r. wraz z synem, teraz wmurowane w posadzk?. Najnowszym tutaj pomnikiem jest kamie? grobowy, po?o?ony na pami?tk? zgonu znanego w pi?miennictwie zbieracza Kajetana Sierakowskiego, senatora kasztelana, zmar?ego w r.1841 [...]
Czy?by jego ca?e ?ycie i walka za Ojczyzn?, nie by?y warte owego nagrobka?
W czasie II wojny ?wiatowej po st?umieniu powstania w getcie Niemcy spl?drowali ko?ci�?, mszcz?c si? za pomoc okazywan? tu ?ydom. Nie oszcz?dzili nawet proch�w zakonnik�w spoczywaj?cych w podziemiach. Jednak powa?ne zniszczenia przynios?o dopiero Powstanie Warszawskie. Po wojnie rozpocz?to odbudow? ko?cio?a, kt�r? uko?czono w 1956 r. Obecnie jest ko?cio?em parafialnym pw. Narodzenia Naj?wi?tszej Marii Panny i znajduje si? przy alei Solidarno?ci 80 (dawniej Leszno 32) w dzielnicy ?r�dmie?cie. Zwany jest te? ko?cio?em przesuwanym, gdy? w grudniu 1962 r. w trakcie budowy trasy W-Z odci?to go od fundament�w i cofni?to 21 metr�w w g??b, a dawne piwnice kryj?ce prochy zas?u?onych Polak�w zasypano.
Foto.3 Wsp�?czesny widok ko?cio?a pw. Narodzenia NMP w Warszawie, foto. z www.um.warszawa.pl
Drogi czytelniku, je?eli dotar?e? do ko?ca tej opowie?ci, pomy?l i sam zdecyduj, czy to przypadek lub tylko zbieg okoliczno?ci, ?e w powie?ci Marii D?browskiej, Noce i dnie, Bogumi? i Barbara bior? ?lub w?a?nie w tym ko?ciele, gdzie pochowano gen. Dominika Dziewanowskiego? (pisarka w latach dwudziestych XX w. kilkukrotnie przebywa?a w rodzinnej miejscowo?ci Dziewanowskiego, a maj?tek P?onne by? pierwowzorem powie?ciowego folwarku Kr?pa)
?r�d?a:
1.akta metrykalne;
- urodzenie, P?onne, Sumariuszem urodzonych od roku 1753 do roku 1808 parafii P?onne, AP Toru?
- ?lub, Warszawa, ASC Cyrku? I, rok 1823, nr aktu 68, http://szukajwarchiwach.pl/72/183/0/-/74#tabSkany
- zgon, Warszawa, ?w.Andrzeja, rok 1827, nr aktu 363, http://geneteka.genealodzy.pl/index.php?rid=D&from_date=&to_date=1827&search_lastname=dziewanowski&search_lastname2=&rpp1=0&bdm=A&w=71wa&op=gt&lang=pol
2. Akta notariusza J�zefa Bronisza z Lipna 1808-1843, AP Toru? Oddzia? W?oc?awek,
3. Smole?ski M., Cztery ko?cio?y w ziemi dobrzy?skiej, wyd.Lw�w 1869,
4. Boniecki A., Herbarz polski, Tom V, wyd.Warszawa 1902,
5. Staszewski J., Genera? Dominik Dziewanowski, wyd. Pozna? 1933,
6. Chru?ci?ski K., Dzieje Golubia-Dobrzynia i okolic, wyd.Toru? 1979,
7. Ga?kowski P., Genealogia ziemia?stwa ziemi dobrzy?skiej XIX - XX wiek, wyd.Rypin 1997,
8. Kowalski R., Gmina Radomin, zarys dziej�w i walory turystyczno-krajoznawcze, wyd.Toru? 2004,
9. Krajewski M., Nowy s?ownik biograficzny ziemi dobrzy?skiej, wyd.Rypin 2014,
10. Tygodnik Illustrowany, 1866 - Nr 328-383, T.XIII, http://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/docmetadata?id=1187&from=publication
11. Gazeta Warszawska, 1827, Nr 245, http://ebuw.uw.edu.pl/
12. Kuryer Warszawski, 1827, Nr 244 i 245, http://ebuw.uw.edu.pl/
13. Majewski J., Leszno 32, Gazeta Wyborcza, 12.06.2002, http://warszawa.gazeta.pl/warszawa/1,34880,875933.html
14. strony internetowe
- www.wielcy.pl, Wielka genealogia Minakowskiego, Dominik Jan Chryzostom Dziewanowski,http://wielcy.pl/wgm/?m=NG&t=PN&n=5.454.28
- www.napoleon.org.pl, Dominik Dziewanowski, http://napoleon.org.pl/polska/dziewanowski.php
- Wikipedia, Ko?ci�? Narodzenia NMP w Warszawie, http://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Narodzenia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_w_Warszawie
- Wikipedia, Dominik Dziewanowski, http://pl.wikipedia.org/wiki/Dominik_Dziewanowski