••środa•, 12 •stycznia• 2011 13:09• |
POCZTA
NA ZIEMI DOBRZY?SKIEJ
Na pocz?tku XIX w. poczta zajmowa?a si? nie tylko transportem listw, paczek (nazywanych pakietami) oraz pieni?dzy, ale i rwnie? transportem osb.
Na terenie Krlestwa Polskiego transport listw, przesy?ek oraz osb odbywa? si? za pomoc? kilku rodzajw poczt, a wi?c poczt pieszych, konnych, wozowych, i wzkowych. Poczty piesze kursowa?y na bocznych traktach i s?u?y?y wy??cznie do przesy?ania korespondencji i gazet. Na wa?niejszych traktach kursowa?y znacznie szybsze poczty konne i poczty wzkowe jednokonne lub dwukonne oraz poczty wozowe kilkukonne (dyli?anse). W wypadkach wymagaj?cych szczeglnego po?piechu uruchamiane by?y nadzwyczajne poczty listowe, czyli sztafety. Poczty wozowe s?u?y?y przede wszystkim do transportu osb i towarw kupieckich.
Wszystkie placwki pocztowe Krlestwa Polskiego podzielono na dwie kategorie: urz?dy pocztowe (pocztamaty) i stacje pocztowe.
Urz?dy pocztowe (pocztamaty)
podzielono ze wzgl?du na spe?niane przez nie zadania na: pocztamat nadworny w
Warszawie, pocztamaty centralne w miastach wojewdzkich, pocztamaty pograniczne
i pocztamaty po?rednie. Pocztamatami kierowali pocztmistrzowie. Do obowi?zkw
pocztmistrzw nale?a?o mi?dzy innymi kontrolowanie dwa razy do roku podleg?ych
im stacji zwracanie uwagi na zachowanie si? oficjalistw, zapobieganie
nadu?yciom, badanie stanu drg, liczby koni i ca?ego maj?tku pocztowego na
podleg?ym im terenie.
Stacje pocztowe dzieli?y si? na ekspedycje oraz stacje przeprz?gowe, zwane
poczthalteriami. Poczthalterie zajmowa?y si? wy??cznie transportem. Tam dokonywano
podmiany koni oraz smarowano osie k?. Oddawano je w dzier?aw? osobom
prywatnym, nawet wwczas, gdy znajdowa?y si? przy urz?dzie pocztowym. Do
obowi?zkw poczthalterw nale?a?o utrzymanie ?ci?le wyznaczonej w kontrakcie
ilo?ci mocnych i zdrowych koni oraz innych ?rodkw przewozowych na potrzeby
poczty. ?rodki wczesnego transportu pocztowego porusza?y si? sta?ymi trasami,
ktre ze wzgl?du na wa?no?? szlaku i tym samym jako?? drogi dzieli?y si? na trakty
g?wne wozowe i konne, trakty wzkowe i konne, trakty wzkowe, trakty konne i
trakty piesze.
Ekspedycja zajmowa?a si? wy??cznie obs?ug? klientw. By?a ona do?? sprawnie prowadzona, gdy? w celu przekazania listu do wysy?ki nale?a?o go dostarczy? najp?niej jedn? godzin? przed odjazdem pojazdu pocztowego, a w przypadku pakietw (paczek) lub pieni?dzy z dwugodzinnym wyprzedzeniem.
Fragment Karty Krlestwa Polskiego wydanej na rok 1827
W pierwszej po?owie XIX w. przez Ziemi? Dobrzy?sk? przebiega? jeden trakt g?wny o d?ugo?ci 12 mil, ktry prowadzi? z P?ocka przez Dobrzy? n/Wis??, Lipno, Zbjno do Dobrzynia n/Drw?c? (miejscowo?? z komor? graniczn? z Prusami, obecna nazwa - Golub-Dobrzy?).
P?ock jako miasto wojewdzkie by? siedzib? urz?du pocztowego (pocztamtu) centralnego, a Lipno urz?du pocztowego po?redniego. Stacje pocztowe znajdowa?y si? w Dobrzyniu n/Wis??, Zbjnie, Rypinie, i Lubiczu. Usytuowano je przy trzech traktach wzkowych; ze Zbjna do Rypina, ze Zbjna do Lubicza (komora celna) oraz z Lipna do przeprawy promowej na Wi?le i dalej do Nieszawy. Trakty wzkowe na terenie (wczesnego powiatu lipnowskiego) by?y tej samej d?ugo?ci, ka?dy 2 mili.
Ju? w 1827 r. na Ziemi Dobrzy?skiej istnia?o sta?e po??czenie poczty konnej z Lipna i P?ocka do Warszawy nazywane Poczt? P?ock?. Pojazdy porusza?y si? g?wnym traktem kutnowskim, o d?ugo?ci 15 mil, przez G?bin, I?w, Sochaczew i B?onie.
Do 1841 r. odleg?o?ci podawano w milach pocztowych (1 mila = 8534 metrw), a od 1841 r. we wiorstach (1 wiorsta rosyjska = 1076 metrw).
W XIX w. problemem Ziemi Dobrzy?skiej by?a jako?? ju? istniej?cych traktw oraz celowe wstrzymanie ich dalszej rozbudowy. Administracja zaborcza utrzymywa?a ten stan a? do ko?ca istnienia KP z uwagi na strategiczne po?o?enie powiatw lipnowskiego i rypi?skiego jako terenw przygranicznych. Nie by?o w interesie militarnym Rosji rozwijanie drg na peryferiach Cesarstwa i u?atwianie przemieszczania si? wojsk nieprzyjaciela w przypadku ewentualnego konfliktu zbrojnego.
Podr? z P?ocka do Dobrzynia n/Drw?c? (miasto z komor? celn?) trwa?a:
- poczt? wzkow? niespe?na 10 godzin, ??cznie z trzema kwadransowymi przerwami,
- poczt? konn? nieca?e 7 godzin, rwnie? z trzema kwadransowymi przerwami.
Przejazd poczty wozowej (dyli?ansu) z P?ocka do Warszawy zajmowa? oko?o 14 godzin z 6-cioma p?godzinnymi przerwami.
Poczta P?ocka przyje?d?a?a do Warszawy wed?ug obowi?zuj?cego rozk?adu jazdy; poczta konna w poniedzia?ki i czwartki o godzinie 6-7-ej rano, a poczta wozowa tylko w pi?tki o tej samej godzinie. Z Warszawy w kierunku P?ocka i Lipna odje?d?a?a w poniedzia?ki i czwartki o godzinie 6-ej po po?udniu zabieraj?c wszystkie listy. W soboty o godzinie 12-ej w po?udnie poczta wozowa zabiera?a ludzi i przesy?ki pocztowe. Te same godziny przyjazdu i odjazdu z Warszawy obowi?zywa?y rwnie? Poczt? Toru?sk?. Do G?bina obydwie poczty porusza?y si? tym samym traktem. W G?binie Poczta P?ocka zje?d?a?a na p?noc w kierunku P?ocka, za? Poczta Toru?ska przez Gostynin, Kowal, W?oc?awek, Nieszaw? i S?u?ewo dociera?a do Torunia. Przewo?ono ni? przesy?ki przeznaczone do Prus Zachodnich.
W 1827 r. Sekretarz Generalny Poczty Krlestwa Polskiego wyda? kart? pocztow? (dawna nazwa rozk?adu jazdy) oraz cennik obowi?zuj?cy na terenie ca?ego KP. Wed?ug tego dokumentu op?ata za podr? by?a proporcjonalna do d?ugo?ci przebytej drogi. W 1827 od pasa?era z baga?em za ka?d? mil? brano 1z?. Pasa?er mg? bezp?atnie przewozi? baga? o wadze do 10 funtw (1 funt = 0,5 kg), za ka?dy funt nadwy?ki dop?aca? dodatkowe pieni?dze.
Odmienno?? podr?y poczt? wozow? (dyli?ansem) i poczt? wzkow? nie sprowadza?a si? jedynie do r?nicy w czasie oraz komforcie jazdy. Polega?a rwnie? na tym, ?e ta pierwsza zabiera?a od 5 do 12 pasa?erw (u?ywano dyli?anse), a wzkowa tylko dwch pasa?erw, po uprzednim zaprz?gni?ciu drugiego konia. Zasadniczo by?a to poczta jednokonna z nastawieniem na transport towarw kupieckich. Ponadto poczt? wzkow? zakazano podr?y osobom w ubiorze niechrze?cija?skim, zakaz ten nie dotyczy? przejazdu dyli?ansem.
Odjazd kurierki z bramy pocztowej w Warszawie, rys. H. Pillati, ryt. F. Zab?ocki (reprodukcja)
W obydwu pojazdach zakazano podr?owania niemowl?tom (okre?lano - dzieciom przy piersi), osobom chorym oraz pasa?erom z psami. Koszt biletu na trasie z P?ocka do Lipna wynosi? 8z?, do Dobrzynia n/Drw?c? 12z?, a z P?ocka do Warszawy 15z?.
Wa?nym elementem sprawnego i systematycznego funkcjonowania poczty wozowej i wzkowej by?y punkty zmiany koni - stacje przeprz?gowe zwane poczthalteriami. Oddawano je w dzier?aw? osobom prywatnym, nawet wwczas, gdy znajdowa?y si? przy urz?dzie pocztowym. Do obowi?zkw poczthalterw nale?a?o utrzymanie ?ci?le wyznaczonej w kontrakcie ilo?ci mocnych i zdrowych koni oraz innych ?rodkw przewozowych na potrzeby poczty.
W stacjach przeprz?gowych przeprowadzano obs?ug? pojazdw pocztowych w trasie, polegaj?c? na smarowaniu osi k? sad?em, smo?? lub dziegciem. Smarowanie k? by?o odp?atne i koszt nasmarowania sad?em jednego pojazdu pocztowego wynosi? 1z?, a smo?? lub dziegciem 15groszy.
W czasie przerw w podr?y poczthaltlerzy byli zobowi?zani na ka?dej stacji dostarczy? podr?nym napoje oraz wy?ywienie, za odpowiedni? niewygrowan? op?at?.
Niezale?nie od us?ug pocztowych na terenie KP istnia? przewz osb ?wiadczony przez furmanw i inne osoby prywatne, ktre op?aca?y na rzecz poczty specjaln? taryf?. Od 1847 r. op?ata furma?ska zosta?a zniesiona, a osoby trudni?ce si? zawodowo przewozem osb nie mog?y przewozi? listw i paczek o wadze do 40 funtw oraz rozstawia? koni na przeprz?g, tam gdzie znajdowa?y si? stacje pocztowe. Od tego czasu zacz??y powstawa? pierwsze firmy przewozowe, ktre przejmowa?y zwi?kszony ruch pasa?erski, ktry poczta nie by?a w stanie obs?u?y?.
Warto podkre?li?, ?e na pocz?tku XIX w. poczta dzia?a?a do?? sprawnie. Niespe?na 200 lat temu, rwnie? ?wiadczono us?ugi b?yskawiczne tzw. poza rozk?adowe, us?ug? ekstrapocztow? lub sztafet? listow?. Us?uga nie by?a tania, wg. cennika liczono 2 z? za ka?d? mil? przebiegu jednego konia. Dla porwnania, za przes?anie listu poczt? konn? op?ata wynosi?a 30 groszy za 1 ?ut wagi (1 ?ut = 12,7 gram). Za ka?de nast?pne ?uta dop?acano po 15 groszy.
Pod koniec XIX w. poczta na Ziemi Dobrzy?skiej dzia?a wed?ug schematw przyj?tych na pocz?tku wieku. Poza drobnymi korektami i udogodnieniami nie wprowadzono radykalnych zmian z uwagi z?y stan drg. Nie utworzono nowych stacji pocztowych.
Powsta?o jedno nowe po??czenie pocztowe na trasie Lipno W?oc?awek. Karety pocztowe kursowa?y tam latem codziennie, a cena przejazdu od osoby wynosi?a 55 kopiejek (z baga?em podr?cznym). Po??czenie by?o obs?ugiwane przez dwa pojazdy, pierwszy pojazd wyje?d?a? z Lipna o godzinie 7-ej rano i po dwch godzinach jazdy dociera? do W?oc?awka. Drugi pojazd rozpoczyna? kurs o godzinie 10-tej rano i pokonywa? wyznaczon? tras? przez trzy godziny. Utworzenie nowej linii pocztowej spowodowane by?o zwi?kszonym ruchem ludno?ci. Ogniskiem lipnowskiego handlu sta? si? W?oc?awek, cho? w innym powiecie i za Wis??, lecz po??czony droga bit? z Lipnem, posiadaj?cy most ?y?wowy na Wi?le (wzniesiony w 1865 r.) i stacj? Kolei Warszawsko-Bydgoskiej (otwartej od 1862 r.), sta? si? atrakcyjnym miastem dla mieszka?cw powiatu lipnowskiego.
Jaskrawym przyk?adem fatalnego stanu infrastruktury drogowej by?y po??czenia drogowe z Rypina, od 1867 r. siedziby powiatu Guberni P?ockiej. W latach 70-tych XIX w. Rypin by? po??czony droga bit? tylko z Dobrzyniem n/Drw?ca. Brak by?o takiej drogi do Sierpca, Lipna i Brodnicy. Dopiero w 1899 r. uruchomiono sta?? lini? poczty wozowej z Rypina do Dobrzynia n/Drw?ca oraz z Rypina do Sierpca. Do tego czasu przesy?ki pocztowe z Rypina do Sierpca, dociera?y po up?ywie a? czterech dni, przewo?ono je star? tras? pocztow? (wyznaczon? na pocz?tku wieku) prowadz?c? przez Zbjno, Lipno, Dobrzy? n/Wis??, P?ock i Bielsk. Nie lepsza sytuacja ilo?ci drg bitych dotyczy?a powiatu lipnowskiego. Ze sprawozdania gubernatora p?ockiego z roku 1878 wynika?o, ?e powiat lipnowski, cho? najobszerniejszy w guberni, posiada? tylko 50 wiorst drg bitych, a wi?c 1,6 wiorsty na mile powierzchni.
W 1890 r. po??czenie pocztowe P?ocka z miastami powiatowymi (Lipno, Rypin) obs?ugiwane by?o czteroma kursami w tygodniu, w poniedzia?ki, ?rody, pi?tki i soboty. Z tym, ?e w soboty by?a to poczta konna, ktra przewozi?a tylko zwyczajn? korespondencj?, a w pozosta?e dni poczta wzkowa z wszelkim jej rodzajem.
Z P?ocka mo?na by?o wynaj?? ekstrapoczt? (para koni z bryczk?) i dojecha? poza rozk?adem do miejscowo?ci posiadaj?cej stacj? pocztow?.
Cennik ekstrapoczty z P?ocka
|
nazwa miejscowo?ci |
odleg?o?? |
odleg?o?? |
cena |
|
do Dobrzynia n/Wis?? |
29 |
31 |
3 rub. 68 kop. |
|
do Lipna |
55 |
59 |
7 rub. |
|
do Zbjna |
77 |
83 |
9 rub. 66 kop. |
|
do Lubicza |
105 |
113 |
13 rub. 40 kop. |
|
do Dobrzynia n/Drw?c? |
90 |
97 |
11 rub. 60 kop. |
|
do Rypina |
95 |
103 |
12 rub. 26 kop. |
Poczta wzkowa przewozi?a rwnie? paczki, przede wszystkim towary kupieckie, na trasie o d?ugo?ci do 500 wiorst (do 507 km) op?ata wynosi?a 5 kopiejek za ka?dy funt wagi pakunku.
W zwi?zku z powszechnym u?yciem ??czno?ci telegraficznej urz?dy pocztowe zosta?y wyposa?one w telegrafy i ?wiadczy?y us?ugi wysy?ki depesz. W 1876 r. na terenie Guberni P?ockiej by?o 7 stacji telegraficznych, w tym dwie na Ziemi Dobrzy?skiej, w Lipnie i Lubiczu. Wys?anie wiadomo?ci 20 wyrazowej na odleg?o?? 100 wiorst kosztowa?o 50 kopiejek. Koszt depeszy z Guberni P?ockiej do guberni azjatyckich wynosi? 67 kopiejek. Najwy?sza stawka dotyczy?a depeszy do Nowego Yorku, kwota 15-tu rubli i 50-ciu kopiejek.
Pod koniec XIX w. wys?anie kartki pocztowej w obr?bie KP kosztowa?o 3 kopiejki, a za granic? 4. W tym samym czasie wys?anie listu krajowego (wczesna nazwa - list zamkni?ty) 7 kopiejek za 1 ?ut wagi (12,7 gram), a zagranicznego 10 kopiejek za 1 ?ut wagi.
Redaktor, stycze? 2011 r.
?rd?a:
1/ Karta Pocztowa Krlestwa Polskiego przez K.Widuli?skiego Sekretarza Jeneralnego Poczt wydana na r. 1827, wyd. Warszawa 1827, Jagiello?ska Biblioteka Cyfrowa www.jbc.bj.uj.edu.pl,
2/ Rocznik P?ocki, kalendarz dla P?ocka i okolicy na rok zwyczajny 1891, pod redakcja Z.J. Naimskiego, wyd. P?ock 1890, www.tnp.org.pl/ebooks.htm
3/ Kalendarz P?ocki na rok przest?pny 1876 wyd. Warszawa 1875, www.tnp.org.pl/ebooks.htm ,
4/ artyku? Miros?awa Krajewskiego Rypin w okresie zaborw 1793-1918, zamieszczony w wydawnictwie Dobrzy?skiego Oddzia?u WTN Rypin, szkice z dziejw miasta Rypin 1994,
5/ artyku? Alexa ?u?awskiego Czas dyli?answ, www.pinezka.pl ,
6/ artyku? Piotra Chronowskiego Poczta Krlestwa Polskiego, zamieszczony na stronie www.poczta-polska.pl ,
7/ artyku? Marcina Niewalda Powiat Lipnowski, zamieszczony na stroniewww.geneaologia.okiem.pl ,
8/ foto z artyku?u Boles?awa ?ugowskiego Dyli?ansem z Bia?ej do Brze?cia zamieszczonym na stronie www.gazetylokalne.pl .