SZPEJANKOWSKI W ARMII CARSKIEJ?

Pobór w Rosji odbywał się na podstawie ukazów cara Piotra I zapoczątkowanych w 1700 roku a zakończonych w 1705 ustawą o poborze. W wyniku tych reform dokonano całkowitej reorganizacji rosyjskiej armii. System ten istniał aż do drugiej połowy XIXw. Wzorował się on na polskim systemie wypraw dymowych oraz szwedzkim indelningsververket - czyli tak zwanym selektywnym powszechnym poborze. W Polsce obowiązywał on tylko poddanych dóbr królewskich, w Szwecji całości mieszkańców.

W Rosji ustawa z 1705 roku określała, że szeregi armii będą uzupełniane przez rekrutów wydzielanych na zasadzie powołania zależnie od potrzeby po jednym z 10 - 20 zagród chłopskich. Wcielani oni byli do piechoty, dragonii i częściowo jazdy regularnej początkowo - później objęto to całość regularnych sił zbrojnych. Kadrę dowódczą, przynajmniej tę z niższego szczebla tworzono ze szlachty, szkolonej w szkołach utworzonych przez Piotra I.

Przeciwieństwie do systemu polskiego był on:

1) wyłącznym systemem uzupełniania wojsk regularnych, obowiązującym stale;

2) żołnierz powoływany był do służby dożywotniej;

3) koszty jego wyposażenia i utrzymania ponosiło państwo.

Na miejsce żołnierza zabitego, zmarłego lub zbiega (dezertera) dana liczba zagród, z której go wybrano, obowiązana była dostarczyć następnego rekruta. Rekrutów gromadzono w partie i stawiano przed specjalną komisją. Pobory ogłaszała rada senatu, nieraz kilkakrotnie w ciągu roku. Służbę wojskowa z dożywotniej na 25 letnią zmieniono w 1793 roku. Oprócz poborów związanych z określoną ilością dymów (gospodarstw), prowadzono pobory związane z ilością mieszkańców tzw. "dusz". To też często zdarzało się, że w ramach potrzeb przeprowadzano pobór 2, 4, 8 ludzi z każdych np. 500 dusz. W 1831 roku ustawą wprowadzono możliwość zwolnienia żołnierza po 15 latach "nieskazitelnej służby", ale rzadko stosowano to w praktyce.
Generalnie pobór przebiegał następująco:

• Powinien obejmować wszystkich mieszkańców dóbr zarówno państwowych jak i prywatnych. Przy czym szlachta, kupcy, inteligencja, mieszczaństwo byli w zależności od okresu bądź całkowicie z niego zwolnieni, bądź też dawali zastępców.
• W zależności od poboru szlachta w swoich dobrach, władze gminne w państwowych wyznaczały dowolnie rekrutów spośród mieszkańców płci męskiej w wieku od 20 do 35 lat, zabierały ich przemocą i stawiały przed komisją poborową, która badała ich przydatność pod względem zdrowotnym.
• Służba trwała lat 25, a człowiek opuszczał swoją wieś z reguły na zawsze. Szlachta nie chciała się zgodzić na skrócenie służby, ponieważ odrywałoby to jej poddanych od pracy na roli w najbardziej produktywnym młodym wieku.

Cały ten proceder był powszechnie znienawidzony, a prowadzony zbyt często powodował bunty chłopskie. Dlatego prowadzono go nie periodycznie (dotyczy to XIX wieku), ale dopiero wtedy, gdy braki w oddziałach w wyniku śmiertelności czy też dezercji stawały się zbyt wielkie. A ile one wynosiły? Rosyjskie dane podają, że w wyniku poboru z dnia 19 lutego 1831 roku rozpisanego na pobór 2 rekrutów z 500 dusz, wyniósł on 48 tys. poborowych.

W 1831 roku ustawą poborową podzielono kraj na dwie części wschodnia i zachodnią. Pobory zaczęto przeprowadzać naprzemiennie w zachodniej i wschodniej części. W "zwykłe lata" pobór obejmował do 7 rekrutów z 1000 mieszkańców, w lata "wzmocnione" od 7 do 10 osób, natomiast w lata "nadzwyczajne" (wojny) powyżej 10 osób z 1000 obywateli. Przy ówczesnym ludzkim rezerwuarze Rosji 6,5 miliona poborowych pobory roczne wynosiły około 45 000 ludzi rocznie w zwykłe lata i ponad

65 000 w lata nadzwyczajne. Okres służby wojskowej od 1834 roku został skrócony z 25 lat do 20 lata (w gwardii z 22 do 20 lat), po zakończeniu, których żołnierze byli zwalniani na 5 lat w "бессрочный отпуск". Ci żołnierze ponownie mogli być

powoływani w przypadku najwyższej konieczności. Od 1839 roku służba wynosiła 19 lat. Od 1854 roku służba wynosiła 15 lat.

W 1859 r. ukazała się Ustawa o powinności zaciągowej, która precyzowała wszelkie obowiązki administracji cywilnej wszystkich szczebli i wojskowych służb wyspecjalizowanych związane ze spisem i poborem. Ustawa bardzo dokładnie określała zasady przebiegu losowania, dbała by do wojska wcielani byli wyłącznie mężczyźni, którzy nie założyli rodziny, rozszerzała instytucje zastępstwa przez wprowadzenie zastępstwa rządowego oraz dawała możliwość wykupu. Ustawa wyłączała od poboru szlachtę rosyjską osiedloną w Królestwie po 1836r., polską szlachtę dziedziczną, która nabyła szlachectwo na podstawie ukazu z 1836r., szlachtę dziedziczną dawniejszą, przez 10 lat pełniącą służbę cywilną, duchownych wszystkich wyznań, służbę kościelną przy cerkwiach, cudzoziemców, mennonitów i braci morawskich oraz żydów, którzy przyjęli religię chrześcijańską przed ogłoszeniem poboru. Zwolnienie od poboru na czas pełnienia funkcji bądź pracy zawodowej przysługiwało m.in. urzędnikom, lekarzom, przedstawicielom wolnych zawodów, a także rabinom zatwierdzanym przez rząd oraz żydom-rolnikom.
Wydawane w następnych latach manifesty carskie w zasadzie podtrzymywały postanowienia ustawy z tą zmianą, iż całkowity wykup od służby wojskowej można było uzyskać wpłacając do kasy gubernialnej kwotę 1 tys. rubli.

         W 1874 r. ustawą z 13 stycznia wojsko carskie zostało zreformowane, wprowadzono powszechny obowiązek służby wojskowej niezależnie od stanu i wyznania. Zostali nim objęci wszyscy mężczyźni, którzy ukończyli 21 lat. Służba trwała w wojskach lądowych sześć lat, a w marynarce siedem, zwolnieni od niej byli jedynacy, pracownicy kolei oraz synowie, których ojciec zginął w walkach z powstańcami w okresie powstania styczniowego. Ponieważ liczba poborowych nawet po zwolnieniach była większa niż potrzeby armii, dlatego organizowano losowanie i do wojska szli tylko ci, którzy wyciągnęli los.

         W latach 1832-1873 do wojska rosyjskiego wcielono blisko 309 tys. poborowych z Królestwa Polskiego, z których ok. 75% zmarło. Tak wysoka śmiertelność wynikała przede wszystkim z powodu fatalnych warunków służby.

Z kolei ok. 13% pozostało w Rosji, a tylko 12% wróciło do kraju.

Poszukiwania genealogiczne są bardzo utrudnione.

Po pierwsze, kompletne archiwa znajdują się w Moskwie, w Centralnym Archiwum Państwowym. Niestety, ze względu na wielomilionową rzeszę powołanych do wojska, wymogiem koniecznym do wyszukania tam akt i danych przodka jest dokładna wiedza dotycząca rodzaju wojsk np. piechota, wojska kolejowe itp.
Po drugie, trudność polega na tym, że do obszaru konkretnej komisji poborowej były przypisane jednostki wszystkich rodzajów wojsk, z marynarką wojenną włącznie. Ale tylko po jednej każdego rodzaju wojsk. Więc jeśli ustalimy, czy był w piechocie, czy w artylerii, to dopiero można stwierdzić, do jakiej jednostki powinien być wcielony.

Bez konkretnych śladów, zdjęć, dokumentów lub dokładnych przekazów ustnych, ustalenie przebiegu służby wojskowej naszych przodków w armii carskiej jest praktycznie niemożliwe.

( informacje zaczerpnięto z portali internetowych: historycy.org oraz polska.pl )

         Autor powyższego opracowania, nie zrezygnował i opierając się tylko na lakonicznym przekazie ustnym, iż Bolesław Szpejenkowski, r.1883, podobno, służył w armii carskiej na Dalekim Wschodzie, postanowił potwierdzić lub zaprzeczyć przekazom rodzinnym.

Mając na uwadze rocznik i miejsce zamieszkania (gubernia płocka) Bolesław, mógł być rekrutem armii carskiej od 1904r.

Z posiadanego aktu małżeństwa wynika, że w listopadzie 1908r. zawierając w Sokołowie pierwszy związek małżeński, był żołnierzem rezerwy (cyt. ...żołnierzem przynależnym armii…).

Czy Bolesław, w 1908r. dwudziestopięciolatek, był młodym człowiekiem, który odbył już służbę wojskową, czy też był rekrutem, który poprzez małżeństwo chciał uchylić się od służby, jakby nie było, w znienawidzonej armii zaborcy?

Od maja 1910r. Bolesław przebywał na terenie USA.

Dostępne autorowi materiały nie zawierały jakichkolwiek informacji o służbie mieszkańców powiatu rypińskiego w armii carskiej.

Dopiero przypadkowe zapoznanie się z historią parafii rzymskokatolickiej w Nowogrodzie (obecny powiat golubsko-dobrzyński) dostarczyło szczątkową informację, że w 1904r. aż piętnastu młodych mężczyzn wcielono do armii carskiej, która prowadziła na Dalekim Wschodzie wojnę z Japonią.

Jeżeli z nieodległej parafii w Nowogrodzie wcielono 15-tu rekrutów, to zapewne i służby carskie „nie odpuściły” parafianom Dulska.

Dalszy wywód doprowadził autora do ustalenia organu – instytucji państwa zaborczego, który prowadził pobór polskiego rekruta.

Z analizy indeksu dokumentów Urzędu Gubernialnego w Płocku wynika, że zarówno na szczeblu powiatu jak i guberni istniały urzędy do spraw powinności wojskowej. Dokumenty Urzędu Powiatowego do spraw Powinności Wojskowej w Rypinie nie zachowały się. Jednakże w zespole archiwalnym Nr 31/0 przechowywanym w Archiwum Państwowym w Płocku znajdują się dokumenty Płockiego Urzędu Gubernialnego do spraw Powinności Wojskowej 1874-1913. W omawianym zespole archiwalnym znajdują się spisy rodzin poborowych powołanych do służby wojskowej, spisy wysłanych w 1904r. na Daleki Wschód, podania i prośby rodzin poborowego o zwolnienie ze służby lub jej skrócenie. Wobec takiej informacji pozostało tylko „przekopanie” omawianego zespołu archiwalnego, co autor zaczął realizować.

28 listopada 2009r.

c.d.n