�GEOGRAFIA HISTORYCZNA ZIEM DAWNEJ POLSKI�

Zygmunt Gloger, wyd. Sp�?ka Wydawnicza Polska, Krak�w 1900 r.

Ziemia Dobrzy?ska

str. 115-117

            Ziemia dobrzy?ska, za Wis?? po?o?ona, mia?a kszta?t podobny do tr�jk?ta, kt�rego podstaw? po?udniowo-wschodni? stanowi?a Wis?a, bok p�?nocno-wschodni Drw?ca, a ?cian? wschodni? wpadaj?ca do Wis?y Skrwa.

Za Drw?c? le?a?a ziemia Che?mi?ska, p�?niej wojew�dztwo tej nazwy, do Prus kr�lewskich nale??ce, za Skrw? Mazowsze p?ockie. Do czas�w Konrada nie mamy w dziejach nazwiska ziemi Dobrzy?skiej, tylko wzmianki z roku 1065 o grodach Dobrzyniu i Rypinie. Dopiero gdy poganie pruscy zacz?li ustawicznymi najazdami trapi? pograniczne ziemie Kujaw i Mazowsza, Ksi??e Konrad z biskupem pruskim Krystianem za?o?yli w roku 1222 zakon Braci  Chrystusowych z?o?ony z wojownik�w niemieckich, dla kt�rych Konrad odbudowa? zamek w Dobrzynie nad Wis?? i uposa?y? ziemi?, po?o?on? mi?dzy strugami Kamienic? i Che?mic?. Rycerze przyj?li miano Braci Dobrzy?skich i zobowi?zali si? broni? granic Konrada, a ziemiami, jakie zdob?d? na Prusakach, podzieli? si? z ksi?ciem.

         Uposa?enie Dobrzy?c�w nie obejmowa?o wi?c ca?ej ziemi Dobrzy?skiej, ale tylko jej cz?stk?, przestrzeni mniej wi?cej 6 do 7 mil kwadratowych. Kl?ska zadana im przez pogan roku 1225 pod Brodnic? po?o?y?a koniec m?odemu zakonowi, a w�wczas to Konrad postanowi? sprowadzi? straszy Zakon teuto?ski (Krzy?ak�w), kt�remu da? w uposa?enie ziemi? Che?mi?sk?, poczem w roku 1233 oba te zakony po??czy?y si? w jeden.

         Od roku 1236, w kt�rym Konrad podzieli? syn�w swoich; Kazimierza i Boles?awa Kujawami i Mazowszem, a ziemi? Dobrzy?sk?, lubo w szczuplejszych ich granicach, wraz z grodem Dobrzyniem nad Wis??, odda? Boles?awowi, m?odszemu synowi, zaczyna si? w?a?ciwie historya ziemi Dobrzy?skiej, kt�ra odt?d przechodzi?a kolejno w dziedzictwo potomk�w Konradowych i stanowi?a do?? d?ugo osobn? dziedzin?, ale bez odr?bno?ci politycznej, bo by?a zawsze z??czona z inna dzielnic?, kujawsk? lub ??czyck?. Maj?c z jednej strony s?siedztwo pogan pruskich, z drugiej chciwy Zakon, kt�ry do jej zaw?adni?cia wdziera? si? gwa?tem, nigdy prawie nie za?ywa?a pokoju.  Zdobywana i frymarczona przez Krzy?ak�w, naje?d?ana i ?upiona przez Prusak�w i Litw?, odbierana i wykupowana przez Polsk?, by?a przez dwa wieki g?o?n? w dziejach naszych widowni? historycznych wypadk�w.

         Jednym z najsro?szych napad�w by?o naj?cie Prusak�w i Litwy w roku 1287, kt�rzy ca?? prawie ziemi? Dobrzy?sk? zburzyli, miasta spalili i moc ludu w niewol? zabrali. Podczas napadu w roku 1323, jak za?wiadczaj? kronikarze, Litwa uprowadzi?a z ziemi Dobrzy?skiej i Kujaw nad Niemen 20.000 mieszka?c�w. W�wczas to W?adys?aw, ksi??? dobrzy?ski, synowiec kr�la ?okietka, nie widz?c mo?no?ci opierania si? d?u?ej napadom pogan i Krzy?ak�w, uda? si? osobi?cie do Krakowa i do kr�la z tem, ?e ust?pi mu prawem wieczystem ziemie Dobrzy?sk?, byle tylko otrzyma? w do?ywocie dla siebie, brata i matki jak? inn? dzielnic?. Przychyli? si? W?adys?aw ?okietek do tej pro?by, a obj?wszy ziemi? Dobrzy?sk?, pu?ci? mu w lenno?? ksi?stwo ??czyckie. W�wczas Krzy?acy opanowali (r.1329) ziemi? Dobrzy?sk?, skutkiem czego kilka ostatnich lat swego ?ycia, stary ?okietek strawi? na corocznych z nimi bojach. Dopiero Kazimierz Wielki, umow? zawarta w Kaliszu roku 1343, odzyska? t? ziemi? dla Polski od Zakonu. Pomimo to, jeszcze do roku 1466 tj. do upadku pot?gi Zakonu i przywr�cenia Pomorza do Polski, by?a prawie ci?gle naje?d?ana, oddawana w lenno??, zastawiana i wykupowana, a nawet kr�l Jan czeski, roszcz?cy sobie prawo do Polski po Wac?awie, nie waha? si? wzi?? za ni? od Krzy?ak�w 4.800 k�p groszy praskich.

         Dopiero po traktacie roku 1466, wcielaj?cym ziemie Dobrzy?sk? ostatecznie do Korony, w krainie tej, dzi?ki s?odkim owocom pokoju, d?wign??y si? z gruz�w wsie i miasta, zakwit?o rolnictwo i handel z Gda?skiem, zacz??a wzrasta? szybko ludno??. W po?owie XVI wieku ziemia Dobrzy?ska na przestrzeni oko?o 54 mil kwadratowych liczy?a parafji 61, miast 7, wsi 366, ?an�w kmieckich 2094 i szlachty zagrodowej 410, a zaludnienie jej w stosunku do przestrzeni zajmowa?o w prowincji Wielkopolskiej, po wojew�dztwach Brzeskiem i ??czyckiem, pierwsze miejsce.

         Ziemia Dobrzy?ska dzieli?a si? na trzy powiaty: Dobrzy?ski, Rypi?ski i Lipnowski, (ustanowiony w miejsce dawnego S?o?skiego). Sejmiki odbywa?y si? w Lipnie, gdzie obierano dw�ch pos?�w na sejm, deputata na trybuna? i komisarza na komisy? radomsk?. Popisy, czyli �okazywanie rycerstwa�, odbywa?y si? na polach pod Lipnem. Senator�w mniejszych by?o trzech tj. kasztelanowie: dobrzy?ski, rypi?ski i s?o?ski. Starostwo grodowe Bobrownickie, niegrodowe: Dobrzy?skie, Lipnowskie i Rypi?skie i inne.

         Ziemia ta, lubo uchwa?? sejmu 1717 roku do wojew�dztwa Brzesko-kujawskiego, a nast?pnie do Inowroc?awskiego przy??czona, nie przesz?a wszak?e odr?bnie si? rz?dzi?. Herb jej wyobra?a g?ow? s?dziwego cz?owieka z dwiema koronami, jedn? na g?owie z rogami bawolimi, a drug? na szyi. G?owa ta oznacza kr�la W?adys?awa ?okietka, kt�rego rycerstwo ziemi Dobrzy?skiej, wdzi?czne za wydobycie ze szpon�w Zakonu krzy?ackiego, uprosi?o, ?e mu za herb pozwoli? u?ywa? swojego w?asnego wizerunku. Dwie za? korony, jedna na g?owie, druga na szyi, s? to w?a?nie owe dwie cz??ci, mazowiecka i kujawska, kt�re si? ostatecznie za przyczyn? walecznego ?okietka zjednoczy?y; na koniec rogi bawole czy turze mia?y oznacza? le?n? natur? tej krainy. G?�wne miasta by?y, Dobrzy? nad Wis?? (sto?eczne), Bobrowniki, Lipno i Rypin. Opr�cz Dobrzynia nad Wis??, by? w tej ziemi drugi Dobrzy? nad Drw?c? w powiecie Rypi?skim. W Dobrzyniu nad Wis?? i w Rypinie wspomniane s? ju? w XI wieku zamki i dwory kr�lewskie.

NAGROBKI I EPITAFIA

WST?P

         Odwiedzaj?c znane powszechnie stare cmentarze jeste?my zauroczeni nagrobkami z elementami sztuki rze?biarskiej oraz pi?knymi epitafiami. Podziwiamy poziom sztuki w danych epokach, zazwyczaj w wykonaniu kwiatu polskich rze?biarzy i literat�w.

Myli si? ten, kto my?li, ?e tylko wyprawa do znanych nekropolii, Cmentarza Pow?zkowskiego w Warszawie lub Rakowickiego w Krakowie, prowadzi do obcowania z dzie?ami sztuki cmentarnej.

Nasze parafialne cmentarze te? kryj? ciekawostki. Szkoda, ?e jest ich coraz mniej, gdy? cz?sto potomkowie zmar?ych ju? nie ?yj?, a spo?eczno?ci lokalne nie zawsze dbaj? o konserwacj? lub po prostu brakuje miejsca na nowe poch�wki.

Tym artyku?em zach?cam do dokumentowania poprzez wykonanie fotografii istniej?cych na terenie naszych parafii starych nagrobk�w i publikowanie wykonanych zdj?? na stronach portalu. Na razie tylko w ten spos�b mo?emy ocali? od zapomnienia, a i jednocze?nie rozpropagowa? szerszej publiczno?ci ma?e wiejskie cmentarze.

Mo?e w przysz?o?ci uda si? nam dotrze? do w?adz samorz?dowych i w my?l zasad patriotyzmu lokalnego nam�wi? ich do zlecenia przeprowadzenia prac renowacyjnych zabytkowych nagrobk�w?

 Redaktor, X 2010 r.

         W sierpniu br. po raz pierwszy przebywa?em na cmentarzu parafialnym w Radzikach Du?ych, gm. W?pielsk, powiat rypi?ski.

Ku mojemu zdziwieniu spotka?em do?? zaniedbane nagrobki Gniazdowskich, oraz pomnik z 1938 r. po?wi?cony poleg?ym powsta?com styczniowym, kt�rzy w nieodleg?ych Boles?awcach stoczyli walk? zbrojn? z zaborc?. Akurat o tych pomnikach wiedzia?em, ?e tam istniej?. Zaskoczy? mnie fakt istnienia nagrobka Juliana Mazowieckiego, kt�ry zmar? w 1895 r. Zaciekawi?a mnie forma nagrobka, ale przede wszystkim tre?? epitafium:

" PRZECHODNIU
OBY? W LUDZKO??,
JAK TEN ZMAR?Y WIERZY?.
ID? I CZY? DOBRY PRZYK?AD
SERCE TWE O?MIELI,
LECZ JE?ELI W PRZYSZ?O??
ZW?TPI?E? DO KO?CA
ODEJD?, A CIENIEM SWOIM
NIE ZAS?ANIAJ S?O?CA"

P�?niejsze poszukiwania danych na temat osoby zmar?ej jak i autora nagrobka (J.Szyllinga z P?ocka) nie doprowadzi?y do zaspokojenia mojej ciekawo?ci historycznej.

Dopiero kontakt z Pani? Lidi? na forum genealogicznym www.genealodzy.pl przyni�s? informacj?, ?e pierwowzorem tego pi?knego epitafium by? wiersz poety romantycznego i jednocze?nie rze?biarza, Teofila Lenartowicza (1822-1893), kt�ry od 1860 r. a? do ?mierci ?y? i tworzy? we Florencji:

"Przechodniu! Oby? w Polsk? jak ten zmar?y wierzy?!
Id? w czyn! Dobry przyk?ad serce twe o?mieli.
Tw�j brat wygnaniec drogi syberyjskie przemierzy?,
Prze?ladowanie d?ugo cierpia? w cytadeli,
A przecie? dobre serce w wichrach nie och?�d?o,
Ani je po?udniowe ?ary nie wypiek?y.
Podziwiaj nieprzebrane cudowne ?r�d?o,
Z kt�rego my?li wznios?e i ?zy czyste ciek?y
A je?eli ju? w Polsk? zw?tpi?e? bez ko?ca.
Odejd? i cieniem swym nie zas?aniaj s?o?ca"

Zamieszczone epitafium znajdowa?o si? wcze?niej, na zburzonym nagrobku dzia?acza niepodleg?o?ciowego, zes?a?ca i emigranta politycznego, Agatona Gillera (1831-1887), w Stanis?awowie, jednym z najstarszych cmentarzy Kres�w Wschodnich. Obecnie mo?na je odnale?? na Cmentarzu Pow?zkowskim, w kwaterze 13, gr�b (13-VI-4), obecnym� miejscu spoczynku Gillera.

S?owa wiersza - epitafium Teofila Lenartowicza przywi�z? z W?och Ignacy Kami?ski, przewodnicz?cy Komitetu Wykonawczego Budowy Pomnika grobu na cmentarzu w Stanis?awowie. Pochodzi ono z ko?cio?a Santa Croce (?w. Krzy?a) we Florencji, z grobu powsta?ca styczniowego, pu?kownika Stanis?awa Bechiego� (1828�1863), jednego z dow�dc�w powstania.

Autorem epitafium oraz p?askorze?by powsta?ej w 1882 roku, przedstawiaj?cej scen? jego ?mierci�, by? w?a?nie Teofil Lenartowicz.

Bior?c pod uwag?, i? pomnik w Stanis?awowie powsta? w czerwcu 1890 roku, czyli na pi?? lat przed ?mierci? Juliana Mazowieckiego (� 1895), pochowanego na cmentarzu w Radzikach Du?ych, jest wielce prawdo- podobnym, ?e tw�rca jego nagrobka, J. Szylling z P?ocka, inspirowa? si? nagrobkiem Agatona Gillera.
Czy, by? mo?e, dlatego ?e obaj byli wielkimi patriotami, walczyli z zaborc? i wierzyli w Polsk? niepodleg??? Kim za ?ycia by? Julian Mazowiecki?

To kwestia dalszych moich poszukiwa? i ustale?. B?d? wielce zobowi?zany osobom, kt�re zechc? mi w tym pom�c.

� Staraniem Leona Mireckiego z Warszawy (spoczywaj?cego obecnie vis a vis grobu Gillera) i Zwi?zku Narodowego Polskiego w Ameryce, szcz?tki Gillera zosta?y sprowadzone na Cmentarz Pow?zkowski w 1981 roku, kiedy to radzieckie w?adze przyst?pi?y do burzenia Miejskiego Cmentarza Stanis?awowskiego.
� W?oski bohater, Galibardczyk, przyby? do Polski w sierpniu 1863 roku. Z rozkazu Romualda Traugutta, obj?? dow�dztwo wojskowe nad Kujawami, Regionem Kaliskim i Mazowszem.
� Rozstrzelany 17 grudnia 1863 roku, przez wojska carskie na rogatkach W?oc?awka.

POSTSCRIPTUM

            Dwa lata temu pisz?c artyku? by?em przekonany, ?e w nieodleg?ej przysz?o?ci uda si? odnale?? wi?cej danych na temat Juliusza Mazowieckiego. Liczy?em na magi? Internetu uznaj?c, ?e po publikacji tekstu w sieci, pr?dzej czy p�?niej, odezwie si? ktokolwiek z rodziny naszego g?�wnego bohatera.

Pisz?c te s?owa ciesz? si?, ?e obecnie mog? zakomunikowa? nowin?, moja ciekawo?? historyczna na temat ?p. J. Mazowieckiego zosta?a zaspokojona!

Rado?? autora jest tym wi?ksza, i? dotychczasowe publikacje traktuj?ce o historii ziemi dobrzy?skiej i osobach, kt�re j? tworzy?y, nie zawiera?y nawet sygna?�w w zakresie poszukiwanych informacji.

Dzisiaj na poczt? portalu napisa? potomek ?p. Juliusza Mazowieckiego, Michael Matthew Mazowiecki, kt�ry mieszka w Anglii. Za jego wiedz? i zgod? ujawniam tre?? listu;

[�]Gr�b Juliana Mazowieckiego w Radzikach Du?ych (nagrobki i epitafia) jest osoby, kt�rej by?a moim pra-pra-dziadkiem i w?a?cicielem maj?tku Boles?awice przy Radzikach Du?ych. Julian Mazowiecki by? powsta?cem styczniowym oraz w 1848 w Prusach. Bra? udzia? w przegranej bitwie pod Kuczborkiem, po kt�rej, ranny i wzi?ty do niewoli, by? zes?any do Syberii. Jego trzej starsi bracia brali udzia? w Powstaniu Listopadowym gdzie Anastazy (najstarszy) zmar? z ran po bitwie w Olszynce Grochowskiej a dwaj m?odzi bracia Leonard i Onufry byli cz?onkami Wielkiej Emigracji do Francji, gdzie zmarli. Julian wnuk Konstanty Zygmunt mia? jednego syna, mego ojca Janusza. Ja jestem urodzony i wychowany w Anglii. M?odszy brat Konstantego Zygmunta, Artur, zwia? do USA po udziale w demonstracji studenckiej w Warszawie z okazji 100-lecia Konstytucji 3 Maja, gdzie ?yj? jego potomkowie. Prosz? mi wybaczy? moje b??dy w pisaniu, ale Polski jest trudnym j?zykiem dla cudzoziemca z pochodzenia 1/4 polaka[�]

[�]Z linii Franciszka Mazowieckiego, urodzonego w 1782 i zmar?ego w 1831 i jego 4 syn�w, tylko Julian mia? potomstwo. Jego 3 starsi i bezdzietni bracia byli powsta?cami listopadowymi i spiskowcami w szkole podchor??ych w Warszawie [�]

[�] Anastazy (zmar? z ran po bitwie w Olszynce Grochowskiej) i Leonard, (obydwaj podchor??owie szko?y piechoty w Warszawie) oraz Onufry (student prawa na UW, kt�ry do??czy? do braci). Jako oficerowie s?u?yli w 3-cim pu?ku strzelc�w pieszych w powstaniu. Leonard i Onufry zmarli na Wielkiej Emigracji w Francji. Ich siostra Pulcheria te? by?a bezdzietna. Zmar?a z przyczyn uwi?zienia po powstaniu styczniowym. 

Julian, najm?odszy, mia? dw�ch syn�w, Polikarpa i Anastazego oraz c�rk? Juli?. Wszyscy zmarli w wolnej Polsce mi?dzywojennej. Tylko Polikarp, m�j pra-dziadek by? powsta?cem styczniowym. Mia? czterech syn�w: Stefan, Konstanty Zygmunt, Artur i Czes?aw. Tylko Konstanty Zygmunt i Artur mieli potomstwo: Konstanty Zygmunt, ?onaty z Hedwige (Jadwiga) von Weise mego ojca jedynaka Janusza, a Artur a? siedmioro w USA gdzie zwia? zagro?ony aresztowaniem i zsy?k? za udzia? w demonstracji 100-lecia Konstytucji 3 Maja w Warszawie jako student. Krewni w USA, mimo ?e s? tam od 4 pokole? nie zmienili ani skr�cili nazwisko rodzinne, co jest rzadko?ci? w?r�d polonii ameryka?skiej.

[�]R�d Mazowieckich herbu Do??ga pochodzi z ziemi p?ockiej: wczesno?redniowieczny (X wiek) gr�d pod ??giem, (Mokrzk) i tak jak inni rycerze tego rodu przenie?li si? na ziemie Dobrzy?sk? (wie? Mazowsze) po bitwie pod Grunwaldem w 1410. Wie? Mazowsze by?a w?asno?ci? rodziny do czas�w powstania listopadowego, kiedy by?a skonfiskowana za udzia?. Najstarsze zapisy o rodzie Mazowieckich herbu Do??ga si?gaj? 13 wieku (23 pokole? w ty?)[�]

[�]Ma?a dygresja: Tadeusz Mazowiecki, najm?odszy syn Gen Dr. Bronis?awa-W?adys?awa, w?a?ciciela Umienina (p?ockie), herbu Do??ga i by?y Premier RP to daleki kuzyn z m?odszej linii z pocz?tku XVIII wieku![�]

            Redaktor, listopad 2012r.