SZPEJANKOWSKI W ARMII CARSKIEJ?

Pob�r w Rosji odbywa? si? na podstawie ukaz�w cara Piotra I zapocz?tkowanych w 1700 roku a zako?czonych w 1705 ustaw? o poborze. W wyniku tych reform dokonano ca?kowitej reorganizacji rosyjskiej armii. System ten istnia? a? do drugiej po?owy XIXw. Wzorowa? si? on na polskim systemie wypraw dymowych oraz szwedzkim indelningsververket - czyli tak zwanym selektywnym powszechnym poborze. W Polsce obowi?zywa? on tylko poddanych d�br kr�lewskich, w Szwecji ca?o?ci mieszka?c�w.

W Rosji ustawa z 1705 roku okre?la?a, ?e szeregi armii b?d? uzupe?niane przez rekrut�w wydzielanych na zasadzie powo?ania zale?nie od potrzeby po jednym z 10 - 20 zagr�d ch?opskich. Wcielani oni byli do piechoty, dragonii i cz??ciowo jazdy regularnej pocz?tkowo - p�?niej obj?to to ca?o?? regularnych si? zbrojnych. Kadr? dow�dcz?, przynajmniej t? z ni?szego szczebla tworzono ze szlachty, szkolonej w szko?ach utworzonych przez Piotra I.

Przeciwie?stwie do systemu polskiego by? on:

1) wy??cznym systemem uzupe?niania wojsk regularnych, obowi?zuj?cym stale;

2) ?o?nierz powo?ywany by? do s?u?by do?ywotniej;

3) koszty jego wyposa?enia i utrzymania ponosi?o pa?stwo.

Na miejsce ?o?nierza zabitego, zmar?ego lub zbiega (dezertera) dana liczba zagr�d, z kt�rej go wybrano, obowi?zana by?a dostarczy? nast?pnego rekruta. Rekrut�w gromadzono w partie i stawiano przed specjaln? komisj?. Pobory og?asza?a rada senatu, nieraz kilkakrotnie w ci?gu roku. S?u?b? wojskowa z do?ywotniej na 25 letni? zmieniono w 1793 roku. Opr�cz pobor�w zwi?zanych z okre?lon? ilo?ci? dym�w (gospodarstw), prowadzono pobory zwi?zane z ilo?ci? mieszka?c�w tzw. "dusz". To te? cz?sto zdarza?o si?, ?e w ramach potrzeb przeprowadzano pob�r 2, 4, 8 ludzi z ka?dych np. 500 dusz. W 1831 roku ustaw? wprowadzono mo?liwo?? zwolnienia ?o?nierza po 15 latach "nieskazitelnej s?u?by", ale rzadko stosowano to w praktyce.
Generalnie pob�r przebiega? nast?puj?co:

• Powinien obejmowa? wszystkich mieszka?c�w d�br zar�wno pa?stwowych jak i prywatnych. Przy czym szlachta, kupcy, inteligencja, mieszcza?stwo byli w zale?no?ci od okresu b?d? ca?kowicie z niego zwolnieni, b?d? te? dawali zast?pc�w.
• W zale?no?ci od poboru szlachta w swoich dobrach, w?adze gminne w pa?stwowych wyznacza?y dowolnie rekrut�w spo?r�d mieszka?c�w p?ci m?skiej w wieku od 20 do 35 lat, zabiera?y ich przemoc? i stawia?y przed komisj? poborow?, kt�ra bada?a ich przydatno?? pod wzgl?dem zdrowotnym.
• S?u?ba trwa?a lat 25, a cz?owiek opuszcza? swoj? wie? z regu?y na zawsze. Szlachta nie chcia?a si? zgodzi? na skr�cenie s?u?by, poniewa? odrywa?oby to jej poddanych od pracy na roli w najbardziej produktywnym m?odym wieku.

Ca?y ten proceder by? powszechnie znienawidzony, a prowadzony zbyt cz?sto powodowa? bunty ch?opskie. Dlatego prowadzono go nie periodycznie (dotyczy to XIX wieku), ale dopiero wtedy, gdy braki w oddzia?ach w wyniku ?miertelno?ci czy te? dezercji stawa?y si? zbyt wielkie. A ile one wynosi?y? Rosyjskie dane podaj?, ?e w wyniku poboru z dnia 19 lutego 1831 roku rozpisanego na pob�r 2 rekrut�w z 500 dusz, wyni�s? on 48 tys. poborowych.

W 1831 roku ustaw? poborow? podzielono kraj na dwie cz??ci wschodnia i zachodni?. Pobory zacz?to przeprowadza? naprzemiennie w zachodniej i wschodniej cz??ci. W "zwyk?e lata" pob�r obejmowa? do 7 rekrut�w z 1000 mieszka?c�w, w lata "wzmocnione" od 7 do 10 os�b, natomiast w lata "nadzwyczajne" (wojny) powy?ej 10 os�b z 1000 obywateli. Przy �wczesnym ludzkim rezerwuarze Rosji 6,5 miliona poborowych pobory roczne wynosi?y oko?o 45 000 ludzi rocznie w zwyk?e lata i ponad

65 000 w lata nadzwyczajne. Okres s?u?by wojskowej od 1834 roku zosta? skr�cony z 25 lat do 20 lata (w gwardii z 22 do 20 lat), po zako?czeniu, kt�rych ?o?nierze byli zwalniani na 5 lat w "?????????? ??????". Ci ?o?nierze ponownie mogli by?

powo?ywani w przypadku najwy?szej konieczno?ci. Od 1839 roku s?u?ba wynosi?a 19 lat. Od 1854 roku s?u?ba wynosi?a 15 lat.

W 1859 r. ukaza?a si? Ustawa o powinno?ci zaci?gowej, kt�ra precyzowa?a wszelkie obowi?zki administracji cywilnej wszystkich szczebli i wojskowych s?u?b wyspecjalizowanych zwi?zane ze spisem i poborem. Ustawa bardzo dok?adnie okre?la?a zasady przebiegu losowania, dba?a by do wojska wcielani byli wy??cznie m??czy?ni, kt�rzy nie za?o?yli rodziny, rozszerza?a instytucje zast?pstwa przez wprowadzenie zast?pstwa rz?dowego oraz dawa?a mo?liwo?? wykupu. Ustawa wy??cza?a od poboru szlacht? rosyjsk? osiedlon? w Kr�lestwie po 1836r., polsk? szlacht? dziedziczn?, kt�ra naby?a szlachectwo na podstawie ukazu z 1836r., szlacht? dziedziczn? dawniejsz?, przez 10 lat pe?ni?c? s?u?b? cywiln?, duchownych wszystkich wyzna?, s?u?b? ko?cieln? przy cerkwiach, cudzoziemc�w, mennonit�w i braci morawskich oraz ?yd�w, kt�rzy przyj?li religi? chrze?cija?sk? przed og?oszeniem poboru. Zwolnienie od poboru na czas pe?nienia funkcji b?d? pracy zawodowej przys?ugiwa?o m.in. urz?dnikom, lekarzom, przedstawicielom wolnych zawod�w, a tak?e rabinom zatwierdzanym przez rz?d oraz ?ydom-rolnikom.
Wydawane w nast?pnych latach manifesty carskie w zasadzie podtrzymywa?y postanowienia ustawy z t? zmian?, i? ca?kowity wykup od s?u?by wojskowej mo?na by?o uzyska? wp?acaj?c do kasy gubernialnej kwot? 1 tys. rubli.

         W 1874 r. ustaw? z 13 stycznia wojsko carskie zosta?o zreformowane, wprowadzono powszechny obowi?zek s?u?by wojskowej niezale?nie od stanu i wyznania. Zostali nim obj?ci wszyscy m??czy?ni, kt�rzy uko?czyli 21 lat. S?u?ba trwa?a w wojskach l?dowych sze?? lat, a w marynarce siedem, zwolnieni od niej byli jedynacy, pracownicy kolei oraz synowie, kt�rych ojciec zgin?? w walkach z powsta?cami w okresie powstania styczniowego. Poniewa? liczba poborowych nawet po zwolnieniach by?a wi?ksza ni? potrzeby armii, dlatego organizowano losowanie i do wojska szli tylko ci, kt�rzy wyci?gn?li los.

         W latach 1832-1873 do wojska rosyjskiego wcielono blisko 309 tys. poborowych z Kr�lestwa Polskiego, z kt�rych ok. 75% zmar?o. Tak wysoka ?miertelno?? wynika?a przede wszystkim z powodu fatalnych warunk�w s?u?by.

Z kolei ok. 13% pozosta?o w Rosji, a tylko 12% wr�ci?o do kraju.

Poszukiwania genealogiczne s? bardzo utrudnione.

Po pierwsze, kompletne archiwa znajduj? si? w Moskwie, w Centralnym Archiwum Pa?stwowym. Niestety, ze wzgl?du na wielomilionow? rzesz? powo?anych do wojska, wymogiem koniecznym do wyszukania tam akt i danych przodka jest dok?adna wiedza dotycz?ca rodzaju wojsk np. piechota, wojska kolejowe itp.
Po drugie, trudno?? polega na tym, ?e do obszaru konkretnej komisji poborowej by?y przypisane jednostki wszystkich rodzaj�w wojsk, z marynark? wojenn? w??cznie. Ale tylko po jednej ka?dego rodzaju wojsk. Wi?c je?li ustalimy, czy by? w piechocie, czy w artylerii, to dopiero mo?na stwierdzi?, do jakiej jednostki powinien by? wcielony.

Bez konkretnych ?lad�w, zdj??, dokument�w lub dok?adnych przekaz�w ustnych, ustalenie przebiegu s?u?by wojskowej naszych przodk�w w armii carskiej jest praktycznie niemo?liwe.

( informacje zaczerpni?to z portali internetowych: historycy.org oraz polska.pl )

         Autor powy?szego opracowania, nie zrezygnowa? i opieraj?c si? tylko na lakonicznym przekazie ustnym, i? Boles?aw Szpejenkowski, r.1883, podobno, s?u?y? w armii carskiej na Dalekim Wschodzie, postanowi? potwierdzi? lub zaprzeczy? przekazom rodzinnym.

Maj?c na uwadze rocznik i miejsce zamieszkania (gubernia p?ocka) Boles?aw, m�g? by? rekrutem armii carskiej od 1904r.

Z posiadanego aktu ma??e?stwa wynika, ?e w listopadzie 1908r. zawieraj?c w Soko?owie pierwszy zwi?zek ma??e?ski, by? ?o?nierzem rezerwy (cyt. ...?o?nierzem przynale?nym armii�).

Czy Boles?aw, w 1908r. dwudziestopi?ciolatek, by? m?odym cz?owiekiem, kt�ry odby? ju? s?u?b? wojskow?, czy te? by? rekrutem, kt�ry poprzez ma??e?stwo chcia? uchyli? si? od s?u?by, jakby nie by?o, w znienawidzonej armii zaborcy?

Od maja 1910r. Boles?aw przebywa? na terenie USA.

Dost?pne autorowi materia?y nie zawiera?y jakichkolwiek informacji o s?u?bie mieszka?c�w powiatu rypi?skiego w armii carskiej.

Dopiero przypadkowe zapoznanie si? z histori? parafii rzymskokatolickiej w Nowogrodzie (obecny powiat golubsko-dobrzy?ski) dostarczy?o szcz?tkow? informacj?, ?e w 1904r. a? pi?tnastu m?odych m??czyzn wcielono do armii carskiej, kt�ra prowadzi?a na Dalekim Wschodzie wojn? z Japoni?.

Je?eli z nieodleg?ej parafii w Nowogrodzie wcielono 15-tu rekrut�w, to zapewne i s?u?by carskie �nie odpu?ci?y� parafianom Dulska.

Dalszy wyw�d doprowadzi? autora do ustalenia organu � instytucji pa?stwa zaborczego, kt�ry prowadzi? pob�r polskiego rekruta.

Z analizy indeksu dokument�w Urz?du Gubernialnego w P?ocku wynika, ?e zar�wno na szczeblu powiatu jak i guberni istnia?y urz?dy do spraw powinno?ci wojskowej. Dokumenty Urz?du Powiatowego do spraw Powinno?ci Wojskowej w Rypinie nie zachowa?y si?. Jednak?e w zespole archiwalnym Nr 31/0 przechowywanym w Archiwum Pa?stwowym w P?ocku znajduj? si? dokumenty P?ockiego Urz?du Gubernialnego do spraw Powinno?ci Wojskowej 1874-1913. W omawianym zespole archiwalnym znajduj? si? spisy rodzin poborowych powo?anych do s?u?by wojskowej, spisy wys?anych w 1904r. na Daleki Wsch�d, podania i pro?by rodzin poborowego o zwolnienie ze s?u?by lub jej skr�cenie. Wobec takiej informacji pozosta?o tylko �przekopanie� omawianego zespo?u archiwalnego, co autor zacz?? realizowa?.

28 listopada 2009r.

c.d.n