POCZTA
NA  ZIEMI  DOBRZY?SKIEJ

Na pocz?tku XIX w. poczta zajmowa?a si? nie tylko transportem list�w, paczek (nazywanych pakietami) oraz pieni?dzy, ale i r�wnie? transportem os�b.

Na terenie Kr�lestwa Polskiego transport list�w, przesy?ek oraz os�b odbywa? si? za pomoc? kilku rodzaj�w poczt, a wi?c poczt pieszych, konnych, wozowych, i w�zkowych. Poczty piesze kursowa?y na bocznych traktach i s?u?y?y wy??cznie do przesy?ania korespondencji i gazet. Na wa?niejszych traktach kursowa?y znacznie szybsze poczty konne i poczty w�zkowe jednokonne lub dwukonne oraz poczty wozowe kilkukonne (dyli?anse). W wypadkach wymagaj?cych szczeg�lnego po?piechu uruchamiane by?y nadzwyczajne poczty listowe, czyli sztafety. Poczty wozowe s?u?y?y przede wszystkim do transportu os�b i towar�w kupieckich.

Wszystkie plac�wki pocztowe Kr�lestwa Polskiego podzielono na dwie kategorie: urz?dy pocztowe (pocztamaty) i stacje pocztowe.

Urz?dy pocztowe (pocztamaty) podzielono ze wzgl?du na spe?niane przez nie zadania na: pocztamat nadworny w Warszawie, pocztamaty centralne w miastach wojew�dzkich, pocztamaty pograniczne i pocztamaty po?rednie. Pocztamatami kierowali pocztmistrzowie. Do obowi?zk�w pocztmistrz�w nale?a?o mi?dzy innymi kontrolowanie dwa razy do roku podleg?ych im stacji zwracanie uwagi na zachowanie si? oficjalist�w, zapobieganie nadu?yciom, badanie stanu dr�g, liczby koni i ca?ego maj?tku pocztowego na podleg?ym im terenie.
Stacje pocztowe dzieli?y si? na ekspedycje oraz stacje przeprz?gowe, zwane poczthalteriami. Poczthalterie zajmowa?y si? wy??cznie transportem. Tam dokonywano podmiany koni oraz smarowano osie k�?. Oddawano je w dzier?aw? osobom prywatnym, nawet w�wczas, gdy znajdowa?y si? przy urz?dzie pocztowym. Do obowi?zk�w poczthalter�w nale?a?o utrzymanie ?ci?le wyznaczonej w kontrakcie ilo?ci mocnych i zdrowych koni oraz innych ?rodk�w przewozowych na potrzeby poczty. ?rodki �wczesnego transportu pocztowego porusza?y si? sta?ymi trasami, kt�re ze wzgl?du na wa?no?? szlaku i tym samym jako?? drogi dzieli?y si? na trakty g?�wne wozowe i konne, trakty w�zkowe i konne, trakty w�zkowe, trakty konne i trakty piesze.

Ekspedycja zajmowa?a si? wy??cznie obs?ug? klient�w. By?a ona do?? sprawnie prowadzona, gdy? w celu przekazania listu do wysy?ki nale?a?o go dostarczy? najp�?niej jedn? godzin? przed odjazdem pojazdu pocztowego, a w przypadku pakiet�w (paczek) lub pieni?dzy z dwugodzinnym wyprzedzeniem.

Fragment �Karty Kr�lestwa Polskiego wydanej na rok 1827�

         W pierwszej po?owie XIX w. przez Ziemi? Dobrzy?sk? przebiega? jeden trakt g?�wny o d?ugo?ci 12 mil, kt�ry prowadzi? z P?ocka przez Dobrzy? n/Wis??, Lipno, Zb�jno do Dobrzynia n/Drw?c? (miejscowo?? z komor? graniczn? z Prusami, obecna nazwa - Golub-Dobrzy?).

P?ock jako miasto wojew�dzkie by? siedzib? urz?du pocztowego (pocztamtu) centralnego, a Lipno urz?du pocztowego po?redniego. Stacje pocztowe znajdowa?y si? w Dobrzyniu n/Wis??, Zb�jnie, Rypinie, i Lubiczu. Usytuowano je przy trzech traktach w�zkowych; ze Zb�jna do Rypina, ze Zb�jna do Lubicza (komora celna) oraz z Lipna do przeprawy promowej na Wi?le i dalej do Nieszawy. Trakty w�zkowe na terenie (�wczesnego powiatu lipnowskiego) by?y tej samej d?ugo?ci, ka?dy 2 � mili.

Ju? w 1827 r. na Ziemi Dobrzy?skiej istnia?o sta?e po??czenie poczty konnej z Lipna i P?ocka do Warszawy nazywane Poczt? P?ock?. Pojazdy porusza?y si? g?�wnym traktem kutnowskim, o d?ugo?ci 15 mil, przez G?bin, I?�w, Sochaczew i B?onie.

Do 1841 r. odleg?o?ci podawano w milach pocztowych (1 mila = 8534 metr�w), a od 1841 r. we wiorstach (1 wiorsta rosyjska = 1076 metr�w).

W XIX w. problemem Ziemi Dobrzy?skiej by?a jako?? ju? istniej?cych trakt�w oraz celowe wstrzymanie ich dalszej rozbudowy. Administracja zaborcza utrzymywa?a ten stan a? do ko?ca istnienia KP z uwagi na strategiczne po?o?enie powiat�w lipnowskiego i rypi?skiego jako teren�w przygranicznych. Nie by?o w interesie militarnym Rosji rozwijanie dr�g na peryferiach Cesarstwa i u?atwianie przemieszczania si? wojsk nieprzyjaciela w przypadku ewentualnego konfliktu zbrojnego.

Podr�? z P?ocka do Dobrzynia n/Drw?c? (miasto z komor? celn?) trwa?a:

- poczt? w�zkow? niespe?na 10 godzin, ??cznie z trzema kwadransowymi przerwami,

- poczt? konn? nieca?e 7 godzin, r�wnie? z trzema kwadransowymi przerwami.

Przejazd poczty wozowej (dyli?ansu) z P?ocka do Warszawy zajmowa? oko?o 14 godzin z 6-cioma p�?godzinnymi przerwami.

Poczta P?ocka przyje?d?a?a do Warszawy wed?ug obowi?zuj?cego rozk?adu jazdy; poczta konna w poniedzia?ki i czwartki o godzinie 6-7-ej rano, a poczta wozowa tylko w pi?tki o tej samej godzinie. Z Warszawy w kierunku P?ocka i Lipna odje?d?a?a w poniedzia?ki i czwartki o godzinie 6-ej po po?udniu zabieraj?c wszystkie listy. W soboty o godzinie 12-ej w po?udnie poczta wozowa zabiera?a ludzi i przesy?ki pocztowe. Te same godziny przyjazdu i odjazdu z Warszawy obowi?zywa?y r�wnie? Poczt? Toru?sk?. Do G?bina obydwie poczty porusza?y si? tym samym traktem. W G?binie Poczta P?ocka zje?d?a?a na p�?noc w kierunku P?ocka, za? Poczta Toru?ska przez Gostynin, Kowal, W?oc?awek, Nieszaw? i S?u?ewo dociera?a do Torunia. Przewo?ono ni? przesy?ki przeznaczone do Prus Zachodnich.

W 1827 r. Sekretarz Generalny Poczty Kr�lestwa Polskiego wyda? kart? pocztow? (dawna nazwa rozk?adu jazdy) oraz cennik obowi?zuj?cy na terenie ca?ego KP. Wed?ug tego dokumentu op?ata za podr�? by?a proporcjonalna do d?ugo?ci przebytej drogi. W 1827 od pasa?era z baga?em za ka?d? mil? brano 1z?. Pasa?er m�g? bezp?atnie przewozi? baga? o wadze do 10 funt�w (1 funt = 0,5 kg), za ka?dy funt nadwy?ki dop?aca? dodatkowe pieni?dze.

Odmienno?? podr�?y poczt? wozow? (dyli?ansem) i poczt? w�zkow? nie sprowadza?a si? jedynie do r�?nicy w czasie oraz komforcie jazdy. Polega?a r�wnie? na tym, ?e ta pierwsza zabiera?a od 5 do 12 pasa?er�w (u?ywano dyli?anse), a w�zkowa tylko dw�ch pasa?er�w, po uprzednim zaprz?gni?ciu drugiego konia. Zasadniczo by?a to poczta jednokonna z nastawieniem na transport towar�w kupieckich. Ponadto poczt? w�zkow? zakazano podr�?y osobom w ubiorze niechrze?cija?skim, zakaz ten nie dotyczy? przejazdu dyli?ansem.

Odjazd kurierki z bramy pocztowej w Warszawie, rys. H. Pillati, ryt. F. Zab?ocki (reprodukcja)

W obydwu pojazdach zakazano podr�?owania niemowl?tom (okre?lano - dzieciom przy piersi), osobom chorym oraz pasa?erom z psami. Koszt biletu na trasie z P?ocka do Lipna wynosi? 8z?, do Dobrzynia n/Drw?c? 12z?, a z P?ocka do Warszawy 15z?.

Wa?nym elementem sprawnego i systematycznego funkcjonowania poczty wozowej i w�zkowej by?y punkty zmiany koni - stacje przeprz?gowe zwane poczthalteriami. Oddawano je w dzier?aw? osobom prywatnym, nawet w�wczas, gdy znajdowa?y si? przy urz?dzie pocztowym. Do obowi?zk�w poczthalter�w nale?a?o utrzymanie ?ci?le wyznaczonej w kontrakcie ilo?ci mocnych i zdrowych koni oraz innych ?rodk�w przewozowych na potrzeby poczty.

W stacjach przeprz?gowych przeprowadzano obs?ug? pojazd�w pocztowych w trasie, polegaj?c? na smarowaniu osi k�? sad?em, smo?? lub dziegciem. Smarowanie k�? by?o odp?atne i koszt nasmarowania sad?em jednego pojazdu pocztowego wynosi? 1z?, a smo?? lub dziegciem 15groszy.

W czasie przerw w podr�?y poczthaltlerzy byli zobowi?zani na ka?dej stacji dostarczy? podr�?nym napoje oraz wy?ywienie, za odpowiedni? niewyg�rowan? op?at?.

Niezale?nie od us?ug pocztowych na terenie KP istnia? przew�z os�b ?wiadczony przez furman�w i inne osoby prywatne, kt�re op?aca?y na rzecz poczty specjaln? taryf?. Od 1847 r. op?ata furma?ska zosta?a zniesiona, a osoby trudni?ce si? zawodowo przewozem os�b nie mog?y przewozi? list�w i paczek o wadze do 40 funt�w oraz rozstawia? koni na przeprz?g, tam gdzie znajdowa?y si? stacje pocztowe. Od tego czasu zacz??y powstawa? pierwsze firmy przewozowe, kt�re przejmowa?y zwi?kszony ruch pasa?erski, kt�ry poczta nie by?a w stanie obs?u?y?.

Warto podkre?li?, ?e na pocz?tku XIX w. poczta dzia?a?a do?? sprawnie. Niespe?na 200 lat temu, r�wnie? ?wiadczono us?ugi b?yskawiczne tzw. poza rozk?adowe, us?ug? ekstrapocztow? lub sztafet? listow?. Us?uga nie by?a tania, wg. cennika liczono 2 z? za ka?d? mil? przebiegu jednego konia. Dla por�wnania, za przes?anie listu poczt? konn? op?ata wynosi?a 30 groszy za 1 ?ut wagi (1 ?ut = 12,7 gram). Za ka?de nast?pne � ?uta dop?acano po 15 groszy.

         Pod koniec XIX w. poczta na Ziemi Dobrzy?skiej dzia?a wed?ug schemat�w przyj?tych na pocz?tku wieku. Poza drobnymi korektami i udogodnieniami nie wprowadzono radykalnych zmian z uwagi z?y stan dr�g. Nie utworzono nowych stacji pocztowych.

Powsta?o jedno nowe po??czenie pocztowe na trasie Lipno � W?oc?awek. Karety pocztowe kursowa?y tam latem codziennie, a cena przejazdu od osoby wynosi?a 55 kopiejek (z baga?em podr?cznym). Po??czenie by?o obs?ugiwane przez dwa pojazdy, pierwszy pojazd wyje?d?a? z Lipna o godzinie 7-ej rano i po dw�ch godzinach jazdy dociera? do W?oc?awka. Drugi pojazd rozpoczyna? kurs o godzinie 10-tej rano i pokonywa? wyznaczon? tras? przez trzy godziny. Utworzenie nowej linii pocztowej spowodowane by?o zwi?kszonym ruchem ludno?ci. Ogniskiem lipnowskiego handlu sta? si? W?oc?awek, cho? w innym powiecie i za Wis??, lecz po??czony droga bit? z Lipnem, posiadaj?cy most ?y?wowy na Wi?le (wzniesiony w 1865 r.) i stacj? Kolei Warszawsko-Bydgoskiej (otwartej od 1862 r.), sta? si? atrakcyjnym miastem dla mieszka?c�w powiatu lipnowskiego.

Jaskrawym przyk?adem fatalnego stanu infrastruktury drogowej by?y po??czenia drogowe z Rypina, od 1867 r. siedziby powiatu Guberni P?ockiej. W latach 70-tych XIX w. Rypin by? po??czony droga bit? tylko z Dobrzyniem n/Drw?ca. Brak by?o takiej drogi do Sierpca, Lipna i Brodnicy. Dopiero w 1899 r. uruchomiono sta?? lini? poczty wozowej z Rypina do Dobrzynia n/Drw?ca oraz z Rypina do Sierpca. Do tego czasu przesy?ki pocztowe z Rypina do Sierpca, dociera?y po up?ywie a? czterech dni, przewo?ono je star? tras? pocztow? (wyznaczon? na pocz?tku wieku) prowadz?c? przez Zb�jno, Lipno, Dobrzy? n/Wis??, P?ock i Bielsk. Nie lepsza sytuacja ilo?ci dr�g bitych dotyczy?a powiatu lipnowskiego. Ze sprawozdania gubernatora p?ockiego z roku 1878 wynika?o, ?e powiat lipnowski, cho? najobszerniejszy w guberni, posiada? tylko 50 wiorst dr�g bitych, a wi?c 1,6 wiorsty na mile powierzchni.

W 1890 r. po??czenie pocztowe P?ocka z miastami powiatowymi (Lipno, Rypin) obs?ugiwane by?o czteroma kursami w tygodniu, w poniedzia?ki, ?rody, pi?tki i soboty. Z tym, ?e w soboty by?a to poczta konna, kt�ra przewozi?a tylko zwyczajn? korespondencj?, a w pozosta?e dni poczta w�zkowa z wszelkim jej rodzajem.

Z P?ocka mo?na by?o wynaj?? ekstrapoczt? (para koni z bryczk?) i dojecha? poza rozk?adem do miejscowo?ci posiadaj?cej stacj? pocztow?.

Cennik ekstrapoczty z P?ocka

Poczta w�zkowa przewozi?a r�wnie? paczki, przede wszystkim towary kupieckie, na trasie o d?ugo?ci do 500 wiorst (do 507 km) op?ata wynosi?a 5 kopiejek za ka?dy funt wagi pakunku.

W zwi?zku z powszechnym u?yciem ??czno?ci telegraficznej urz?dy pocztowe zosta?y wyposa?one w telegrafy i ?wiadczy?y us?ugi wysy?ki depesz. W 1876 r. na terenie Guberni P?ockiej by?o 7 stacji telegraficznych, w tym dwie na Ziemi Dobrzy?skiej, w Lipnie i Lubiczu. Wys?anie wiadomo?ci 20 wyrazowej na odleg?o?? 100 wiorst kosztowa?o 50 kopiejek. Koszt depeszy z Guberni P?ockiej do guberni azjatyckich wynosi? 67 kopiejek. Najwy?sza stawka dotyczy?a depeszy do Nowego Yorku, kwota 15-tu rubli i 50-ciu kopiejek.

Pod koniec XIX w. wys?anie kartki pocztowej w obr?bie KP kosztowa?o 3 kopiejki, a za granic? 4. W tym samym czasie wys?anie listu krajowego (�wczesna nazwa - list zamkni?ty) 7 kopiejek za 1 ?ut wagi (12,7 gram), a zagranicznego 10 kopiejek za 1 ?ut wagi.

Redaktor, stycze? 2011 r.

?r�d?a:

1/ �Karta Pocztowa Kr�lestwa Polskiego przez K.Widuli?skiego Sekretarza Jeneralnego Poczt wydana na r. 1827�, wyd. Warszawa 1827, Jagiello?ska Biblioteka Cyfrowa www.jbc.bj.uj.edu.pl,

2/ �Rocznik P?ocki, kalendarz dla P?ocka i okolicy na rok zwyczajny 1891�, pod redakcja Z.J. Naimskiego, wyd. P?ock 1890, www.tnp.org.pl/ebooks.htm

3/ �Kalendarz P?ocki na rok przest?pny 1876� wyd. Warszawa 1875, www.tnp.org.pl/ebooks.htm ,

4/ artyku? Miros?awa Krajewskiego �Rypin w okresie zabor�w 1793-1918�, zamieszczony w wydawnictwie Dobrzy?skiego Oddzia?u WTN �Rypin, szkice z dziej�w miasta� Rypin 1994,

5/ artyku? Alexa ?u?awskiego �Czas dyli?ans�w�, www.pinezka.pl ,

6/ artyku? Piotra Chronowskiego �Poczta Kr�lestwa Polskiego�, zamieszczony na stronie www.poczta-polska.pl ,

7/ artyku? Marcina Niewalda �Powiat Lipnowski�, zamieszczony na stroniewww.geneaologia.okiem.pl ,

8/ foto z artyku?u Boles?awa ?ugowskiego �Dyli?ansem z Bia?ej do Brze?cia�  zamieszczonym na stronie  www.gazetylokalne.pl .

MAPA

WOJEW�DZTWA P?OCKIEGO

I ZIEMI DOBRZY?SKIEJ

z 1784 r.

          W Jagiello?skiej Bibliotece Cyfrowej udost?pniono on-line map?: �Mappa szczegulna Woiewodztwa P?ockiego i Ziemi Dobrzynskiey zrz?dzona z innych wielu mapp mieyscowych tak dawniey iak i swiezo odrysowanych tudziez goscincowych i niew?tpliwych wiadomosci wszystko wedluc regul geograficznych i obserwacyi astronomicznych przez K� d� P� 1784�.

Zosta?a wykonana w skali 1: 225 000 w formacie 48 x 74 cm przez Karola de Pertheesa � Pu?kownika Wojsk Koronnych, Geografa Kr�lewskiego. Sporz?dzono j? w 1784 r. i wydano w Petersburgu przed 1806 r.

Jako podstaw? sporz?dzenia swojej pracy, autor poda? inne mapy wyrysowane zar�wno na pocz?tku jak i w drugiej po?owie XVIII w., w tym mapy z oznaczonymi drogami (go?ci?cami) oraz potwierdzone informacje geograficzne.

Warto?? tej pracy jest nieoceniona, gdy? niewiele map Ziemi Dobrzy?skiej z XVIII w. zawiera tak du?o cennych informacji.

Oznaczaj?c kolejne wsie, autor wyr�?ni? te z ko?cio?em farnym, osobno z ko?ci�?kiem oraz wsie z klasztorem. Ponadto dokona? podzia?u na wsie du?e lub d?ugie oraz pozosta?e wsie i wioski.

Mo?emy dowiedzie? si?, gdzie istnia?y karczmy i m?yny.

Ciekawy i zarazem dot?d niespotykany by? spos�b przedstawienia istniej?cych trakt�w, z podzia?em na drogi pocztowe, go?ci?ce i pozosta?e drogi. Przy drogach pocztowych zaznaczono r�wnie? stanowiska poczty.

Kolejn? ciekaw? informacj? by? fakt podkre?lenia nazw miast i wsi kolorami (opcja niedost?pna on-line); kolorem ?�?tym D�br Kr�lewskich, a czerwonym D�br Duchownych. Jednak?e, pomimo wersji czarno-bia?ej, mamy mo?liwo?? zapoznania si? z nazwami poszczeg�lnych miejscowo?ci stanowi?cych dobra kr�lewskie oraz duchowne. W prawym dolnym roku mapy zamieszczono wykaz tych miejscowo?ci z jednoczesnym podaniem nazwy starostwa, powiatu i konkretnej parafii. Przy dobrach duchownych podano dodatkowo pe?n? nazw? struktury ko?cielnej.

Podsumowuj?c, opisywana mapa jest kompendium wiedzy geograficznej o Wojew�dztwie P?ockim i Ziemi Dobrzy?skiej pod koniec XVIII w.

Zapraszam do ogl?dania mapy dost?pnej pod adresem;

(plik w formacie text/html)

http://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=406&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI=

Redaktor, stycze? 2011 r.