LIPNO cz.3

wg. opisu z 1859 r.

         W najbli?szych kilku artyku?ach przedstawimy opisy miasta powiatowego Lipno, obrazy widziane oczyma ksi??y administruj?cych parafi? lipnowsk? oraz redaktor�w prasy warszawskiej, na podstawie materia?�w publikowanych drukiem w II po?owie XIX wieku.
Podstaw? dzisiejszego opracowania jest tekst pt. Opis ko?cio?a parafialnego, autorstwa �wczesnego wikariusza parafii lipnowskiej ks. Macieja Smole?skiego W opracowaniu zachowano oryginaln? pisowni?.

Redaktor, stycze? 2014r.

Ko?ci�? ?w. Ducha.

sytuowane. Ze za? fundusze te nie by?y dostateczne, przeto w roku 1724 ko?ci�? ?w. Ducha, wraz z gruntami i prawami, przez dekret konsystorza pu?tuskiego przy??czony zosta? wiecznemi czasy do ko?cio?a farnego.

Na grunta jednak nale??ce niegdy? do ko?cio?a ?w. Ducha, miasto ju? po przy??czeniu do ko?cio?a farnego, udziela?o proboszczom oddzieln? prezent?, jak si? okazuj? z aktu roku 1756. Powo?ana wizyta wspomina, ?e ju? w r. 1775 ko?cio?a nie by?o, tylko w jego miejscu ogrodzonem sta?a figura Tr�jcy Przenaj?wi?tszej. Dzi? z tego ani znaku, a na placu rosn? ziemniaki i warzywo.

(Widok Lipna na pocz?tku lat 70-tych XIX w. Rycina ze zbior�w WBC[1])

Ko?ci�? ?w. Barbary.

�Jest jeszcze ko?cio?ek ?w. Barbary za miastem drewniany, nie zbyt dawno postawiony, nie ze wszystkiem zewn?trz uko?czony, ?adnego do niego nie ma funduszu. Jest w nim o?tarzy dwa: 1. ?w. Barbary, w kt�rym osoba male?ka ?w. Barbary z gipsu, ma sukienk? srebrn?. Jak ludzie m�wi?, ma by? cudami ws?awiona; 2gi o?tarz jest Pana Jezusa Nazare?skiego, na kt�rego g?owie jest korona i szkaplerz na piersiach. O?tarze s? dobre, po cz??ci malowane, po cz??ci wyz?acane."

W roku 1819 ko?cio?ek ten zosta? rozebrany. Dzwon zawieszony w�wczas na lipie, wzywa zwolennik�w Dra Marcina Lutra do Szko?y, a wspomniana statua ?w. Barbary umieszczona przy ko?ciele parafialnym w kaplicy dawniej ?w. Doroty, kt�ra w roku 1775 by?a pusta i bez o?tarza. Gdzie si? podzia?y srebrne sukienki, korony, nie wiadomo. Obecnie na miejscu rozebranego ko?cio?ka stoi s?up murowany z ?elaznym we framudze krzy?ykiem. Od czasu jak przestano chowa? umar?ych przy ko?ciele parafialnym, cmentarz ?w. Barbary stawszy si? miejscem dos?dnego spoczynku tutejszych parafian, zosta? powi?kszony i splantowany. Drodze g?odowskiej id?cej dawno przez jego ?rodek, nadano inny kierunek. W roku 1837 oparkaniono go staremi balami, i dlatego mimo corocznej naprawy z fundusz�w pok?adnego, dzi? potrzebuje nowego ogrodzenia i rozprzestrzenienia: tem wi?cej, ?e na nim znajduj? spoczynek po trudach ziemskiej pielgrzymki, opr�cz parafian, ?o?nierze inwalidnej kommendy w Lipnie, jak nie mniej zmarli w Szpitalu powiatowym na kuracyi zostaj?cy, tudzie? przypadkiem ?ycia pozbawieni, przywo?eni tu niekiedy z powiatu na ?ledztwo s?dowo-lekarskie. Za grunt na cmentarz za proboszcz dot?d niema ?adnego wynagrodzenia.

W ?cianie frontowej od drogi bitej, s? 4 familijne katakumby i kilka ?elaznych i kamiennych nagrobk�w, wystawionych pami?ci os�b znakomitszych w ostatnich latach. Starych pomnik�w tu niema, bo jak dzi? tak i dawno, osoby dystyngowane poleca?y si? grzeba? w Sk?pem, gdzie ko?ci�? Matki Boskiej cudami s?yn?cej z klasztorem ksi??y Bernardyn�w.

?ydzi od lat niepami?tnych maj? w Lipnie b�?nic? 1 rabina.

Ewangelicy poprzednio mieli szko?y razem domy modlitwy we wsiach Komorowo i Bia?owie?yn. Od czasu jak urz?dzili sobie w mie?cie dom modlitwy dosy? obszerny, gmina ich obs?ugiwana przez sta?ego pastora, na przestrzeni trzeciej prawie cz??ci powiatu widocznie si? pomna?a. Cmentarz ich grzebalny z pi?knym od frontu parkanem i bram?, nie ??czy si? z katolickim, jak to w wielu bardzo miejscach widzie? si? daje.

Probostwo nie maj?c erekcyi nic pewnego o pocz?tkowem uposa?eniu ko?cio?a lipnowskiego poda? nie mo?na. Musia?o ono dawniej nale?e? do lepszych beneficy�w, kiedy ubiegali si? o nie kanonicy katedry p?ockiej, kollegiaty warszawskiej, p?ockiej i innych. Obecnie nie posiada ?adnych kapita?�w, st?d ?adnych procent�w; dziesi?cin jak w ca?ej ziemi dobrzy?skiej, tak ilu od wiek�w niema, a ca?e utrzymanie proboszcza i wikarego stanowi? grunta, 400 z?p. kompetencji wyp?acanej z kassy powiatowej za prawo propinacyi odj?tej probostwu za rz?du pruskiego, akcydensa (jura stolae), i kanon z plac�w w emfiteuzie zostaj?cych. Gospodarstwo na probostwie lipnowskiem z powodu p�?w?�czk�w w kilkudziesi?ciu miejscach rozrzuconych, jest dla ksi?dza za nadto k?opotliwe, a ma?o korzystne, zw?aszcza w obecnych czasach, gdy tak trudno o s?ugi wierne, osobliwie te? w mie?cie, gdzie mn�stwo pok?tnych doradc�w, szukaj?c wsz?dzie i zawsze sposobno?ci korzystania z cudzego dobra, uwodz? namow?, obietnic? i datkiem s?u?b? w og�le, a najwi?cej proboszczowsk?, stosuj?c si? do przewrotnego przys?owia:

U proboszcza mo?na bra? jakby w g?stym lesie, bo co ja mu dzi? wezm?, jutro drugi niesie.

Dlatego te? dzisiejszy proboszcz, Rumunek poza gruntami miejskiemi, oko?o 2 w?�ki obejmuj?cy, oraz pomniejsze dzia?y w kilku rozproszone polach wydzier?awiwszy, obsiewa jedno tylko pole (g�ra s?omkowska), jako najodpowiedniejsze i bliskie. Obszerno?? wszystkich grunt�w ko?cielnych wynosi przesz?o 4 w?�ki w gruntach ?ytnich i ??kach. Z kilku dom�w i gospodarskich zabudowa? wspominanych przez dawne wizyty, dzi? do ko?cio?a nale?y dom pleba?ski w r. 1846 kosztem parafian wymurowany, przy nim stara r�wnie? z muru oficyna dla s?u??cych, dalej stajnia na 4 konie z niewielk? stodo??, i poza miastem domek mieszkalny dzier?awcy i gro??ce upadkiem gumna. Zapisy wynosz?ce razem 4,300 z?p, oparte na dobrach G?odowo,K?okock, Jastrz?bie i na gruntach miejskich w r. 1775 przynosz?ce, ma?y prawda, lecz pewny fundusz, w czasach zamieszek krajowych zupe?nie upad?y, a z niemi i ci??ary przez dobrodziej�w zastrze?one.

Szkolnictwo

Dzi? wi?c ca?y powiat lipnowski ma tylko kilka elementarnych szk�?ek i to jedynie w miastach. Ma?o pi?miennych w tych stronach, to te? najpi?kniejsze ksi??eczki dla m?odocianego wieku wysz?e z pod prasy w ostatnich latach, pierwsze zasady gospodarstwa wiejskiego, nie znane tu s? wcale, sama nawet czytelnia niedzielna nader tu rzadka, st?d lud ciemny, pe?en przes?d�w i zabobon�w, kt�rych i najgorliwsi o wzrost moralny kap?ani wykorzeni? nie s? w mo?no?ci. Dzi? jest tu szko?a elementarna miejska, do kt�rej ucz?szcza oko?o 150 dzieci katolickich i ewangelickich, dwie prywatne pensye: m?ska i ?e?ska, i szko?a rzemie?lniczo-niedzielna.

(Ulica Tasiemkowa w Lipnie, widok z 1871r. Rycina ze zbior�w BCUL[2])

Szpital i dobroczynno??

Pod opiek? ksi?dza prze?o?onego ko?cio?a ?w. Ducha, istnia? w Lipnie szpital na utrzymanie kilku starc�w i kalek, kto go atoli za?o?y?, jakie by?y jego fundusze, kiedy upad?, wy?ledzi? trudno. Ju? tyle razy wspomniana wizyta z roku 1775 nadmienia, ?e do jego zniszczenia przy?o?y?a si? woda rozerwawszy budynki i plac ubogich.

W naszych czasach Lipno pod wzgl?dem dobroczynno?ci nie da?o si? wyprzedzi? s?siednim miastom. S? tu albowiem:

1) dom przytu?ku dla starc�w i kalek pod opiek? dozoru parafialnego,
2) Szpital powiatowy pod tytu?em ?w. Jana Z?otoustego.

Powsta?a w roku 1843 Rada opieku?cza powiatu lipnowskiego, rozwijaj?c swe czynno?ci w miar? fundusz�w przez siebie posiadanych, zamierza?a naby? dom stary, w kt�rym by mo?na umie?ci? chorych; gdy jednak nie by?o odpowiedniej budowy, a kasa wzrasta?a, uchwalono wznie?? dom nowy na wz�r szpitala w W?oc?awku, i ju? zdzia?any w tym celu plan podano do zatwierdzenia Radzie g?�wnej. Ta (1851 roku) z uwagi, ?e powiat lipnowski jako nadgraniczny, potrzebuje lazaret�w dla s?u?by stra?y pogranicznej, rzuci?a projekt wybudowania szpitala obszernego. Projekt ten Rada powiatowa przyj?wszy, zamierzy?a wznie?? szpital w Lipnie na wi?ksz? stop?, a tymczasem spiesz?c na ratunek cierpi?cym zakupi?a dom, w kt�rym opr�cz starc�w znajdowali ratunek i chorzy. W r. 1853 dnia 1 sierpnia za?o?ono kamie? w?gielny, roku 1857 dnia 4 lipca po raz pierwszy przyj?to chorych, a dnia 9 listopada tego? roku po?wi?cono ca?y gmach w przytomno?ci cz?onk�w Rady i licznie zgromadzonych go?ci, dzi? wi?c Rada opieku?cza zak?ad�w dobroczynnych powiatu lipnowskiego, maj?c w?asny dom z ceg?y palonej na wapno murowany o pi?trze, w miejscu otwartem z placem obszernym, jest w stanie poda? r?k? 50 cierpi?cym, zapewni? im pomoc lekarsk? i wszelkie wygody.

Ludno??

Lud ziemi dobrzy?skiej w wi?kszej cz??ci ?yje w rozproszeniu, w dalekich od wiosek koloniach, nie zgromadza si? na zabawy, nie prowadzi d?ugich pogadanek przed karczm? lub gospod? so?tysa, jak to ma miejsce w innych guberniach kr�lestwa, dlatego te? nie ?ywi mi?dzy sob? ?adnych poda?, nie powtarza starych ba?ni, nie nuci narodowych piosnek, kt�reby by?y godne zanotowania. Rozkolonizowanie jak z jednej strony odj??o sposobno?? m?odzie?y poznawania z?ego przed czasem, wdawania si? w gorsz?ce rozmowy i ?piewy, tak z drugiej wp?yn??o niekorzystnie na charakter wie?niak�w.

Pracuj?c na swoich morgach ch?opek nasz zapomnia? o r�wnej sobie braci. Oboj?tny na stan s?siada, czy go widzi w szcz??ciu lub niedoli, czy posiad?o?? jego woda zala?a, a dom sta? si? pastw? p?omieni; dla niego wszystko jedno, byle jemu dobrze by?o. Sk?onno?? do zabobon�w, wiara w czary, gus?a, kaba?y, przes?dy, za?egnywania do wyt?pienia trudna. Ciemnota bez pomocy szk�?ek wiejskich rozproszy? si? nie da.

CDN

KARNKOWO

wg. opisu z 1882 r.

Podstaw? dzisiejszego opracowania jest tekst pt. Ko?ci�? parafialny w Karnkowie, autorstwa ks. W?adys?awa Leonowicza, opublikowany w Tygodniku Illustrowanym 1882, Nr 352.

http://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/docmetadata?id=1257&from=publication\

W opracowaniu zachowano oryginaln? pisowni?.

Redaktor, stycze? 2014r.

Naczeln? jej ozdob? stanowi ko?ci�? murowany, jak to wskazuje rycina nr 1, na nieco wzniesionym pag�rku, otoczony murem. Os?oni?ty w cz??ci cmentarz u?atwia widok ca?kowity na ko?ci�?, stare drzewa upi?kszaj? okolenie tej ?wi?tyni, a wynios?a i kszta?tna na froncie wie?a, z ?elazn? u g�ry galeri?, wspania?y i majestatyczny tworzy widok.

Rycina nr 1 (ze zbior�w BCUL)

Wystawi? go w siedem tygodni jako w swej wsi ojczystej i po?wi?ci? ?p. Stanis?aw Karnkowski, arcybiskup gnie?nie?ski i prymas, b?d?c w�wczas biskupem kujawskim we W?oc?awku (Paprocki), dawny za?, d?bowy, przeni�s? do miasteczka kr�lewskiego Podg�rze[1], naprzeciw Torunia.

Tradycja w rodzie Karnkowskich przechowywana podaje, i? gdy raz kr�l uczyni? biskupowi przym�wk?, ?e cierpi w swej maj?tno?ci ko?ci�? drewniany, biskup natomiast mia? o?wiadczy?, � ?e prosi kr�la na konsekracj? nowego murowanego�. Na to kr�l odpowiedzia?, �i? ch?tnie si? na to zgadza, gdy b?dzie wraca? z Gda?ska za siedem tygodni�. Biskup, mimo tak trudnego warunku, nie cofn?? s?owa i w siedem tygodni w Karnkowie zbudowa? ko?ci�? murowany. ?ci?ga si? to zapewne do kr�la Stefana, jad?cego na wypraw? do Gda?ska, lub do daty 18 sierpnia 1576 r., kiedy to ten?e monarcha podr�?owa? z Warszawy do Torunia, na zjazd tam zapowiedziany (Encyklopedia ko?cielna, tom X, str.57).

Po up?ywie znacznego przeci?gu czasu i wskutek wypadk�w wojennych, ?wi?tynia uleg?a zniszczeniu i rych?ego wymaga?a pod?wigni?cia. Jako? w roku 1761 Piotr Karnkowski dokona? ca?kowitej restauracji, jak ?wiadczy napis na wie?y ko?cielnej umieszczony. Posta? sw? po owej restauracji zachowuje dot?d ko?ci�? karnkowski, przedstawiaj?cy krzy?, kt�rego kr�tsze ramiona stanowi? dwie kaplice, naprzeciw siebie po?o?one. D?ugo?? wraz z wie?? wynosi ?okci 56, szeroko?? nawy ?okci 18, a kaplicami ?okci 39[2].

Wnioskuj?c ze skromnej obszerno?ci ko?cio?a i zbli?enia do domu mieszkalnego dworskiego, mniema?by mo?na, i? przeznaczony m�g? by? tylko na przyboczne oratorium i przyj?cie do grobu zw?ok zmar?ych z rodziny Karnkowskich.  Jako? parafialnym zosta? dopiero po roku 1700.

Obecny widok ko?cio?a karnkowskiego (fot.redakcja 2013)

Ko?ci�? karnkowski posiada cztery o?tarze, z tych wielki, rze?biony gustownie, wymaga obecnie odnowienia, boczne za?, zwyczajnej stolarskiej roboty, z rze?bionemi figurkami, ka?dy w innym gu?cie, niczym si? nie odznaczaj?.

W wielkim o?tarzu g?�wny obraz, na lipowem malowany drzewie, przedstawia koronacj? N.Maryi Panny i dobrze jest zachowany, na zasuwie obraz ?w.Jadwigi, patronki ko?cio?a malowany w roku 1824 przez G?adysza; w bocznych za? o?tarzach obrazy malowane przez Pietruszewskiego, a odnawiane przez tego? G?adysza.

Presbiteryum i obie kaplice przetrwa?y z dawnym sklepieniem murowanym , w samej za? nawie widzimy nowsze, r�wnie? murowane, oraz posadzk? z p?yt marmurowych bia?ych i czarnych, oko?o roku 1851 po?o?on?.

Dawniejszy organ, wyreparowany przez pana Blomberga, organmistrza z Warszawy, z dodanemi nowymi g?osami, w dobrym znajduje si? stanie.

Ostatnia restauracj? dachu ko?cio?a, oraz wie?y i kopu?y, uskuteczniono w r. 1881, z podniesionych procent�w, ulokowanych na ten cel w banku polskim.

Nagrobki s? tylko familijne, a wa?niejsze z nich wyst?puj?ce; Jana Karnkowskiego kasztelana lendzkiego zm. w r.1620, kt�rego rysunek za??cza si?. Jest p?yta z marmuru ciemnor�?owego, z p?askorze?b?, wysoka ?okci 3�, szeroka ?okci 2�.

Rycina nr 2 (ze zbior�w BCUL)

Pr�cz tych, jest jeszcze kilka nagrobk�w z ostatnich czas�w. Wie?a ko?cielna mie?ci w sobie trzy dzwony, z tych dwa maj? w g�rnej swej cz??ci napisy charakterem gotyckim, z dat? z lat 1484, 1499; trzeci nosi napis; Stanislaus a Karnkov Karnkowski Castel. Dobr. a.d.1619.

Aparaty ko?cielne bardzo skromne i poniszczone, r�wnie? naczynia ko?cielne niczym si? nie odznaczaj?.

Nieopodal oko?o ko?cio?a, na dawnym sypanym pag�rku, na piedestale, stoi statua naturalnej wielko?ci ?w.Jana Chryzostoma ojca ko?cio?a, przez p.Manzela rze?biarza warszawskiego z kamienia piaskowego wyrze?biona. W przeciwnej za? stronie, ku wschodowi, przy samym trakcie, znajduje si? grzebalny cmentarz ogrodzony w r.1873 od frontu murem, a woko?o drewnianym parkanem, kosztem parafian, a staraniem by?ego proboszcza ks.Kroczewskiego. Na tym cmentarzu jest murowana przedpogrzebowa kaplica, obecnie od dw�ch lat gruntownie restauruj?ca si?.

Ko?ci�? w Karnkowie konsekrowany by? przez Ant. Luberadzkiego sufragana p?ockiego r.1816, erekcyi za? swojej na gruncie nie posiada. Odpust�w jest tu siedem. Parafia karnkowska liczy ludno?ci katolickiej dusz 2862. Figura tej parafii jest nader nie wygodna, ko?ci�? stoi wprawdzie w jej ?rodku, lecz wyci?gni?te dwa ramiona poprzeczne po dwie mile[3] maj? odleg?o?ci, gdy pod?u?ne po p�?torej wiorsty zaledwie.