LIPNO cz.1

wg. opisu z 1859 r.

 

         W najbli?szych kilku artyku?ach przedstawimy opisy miasta powiatowego Lipno, obrazy widziane oczyma ksi??y administruj?cych parafi? lipnowsk? oraz redaktor�w prasy warszawskiej, na podstawie materia?�w publikowanych drukiem w II po?owie XIX wieku.

Podstaw? dzisiejszego opracowania jest tekst pt. Opis ko?cio?a parafialnego, autorstwa �wczesnego wikariusza parafii lipnowskiej ks. Macieja Smole?skiego W opracowaniu zachowano oryginaln? pisowni?.

 

Redaktor, stycze? 2014r.

 

awnemi czasy na polach lipnowskich odbywa?y si? popisy rycerstwa ziemi dobrzy?skiej, a w mie?cie sejmiki szlacheckie; dzi? Lipno jest stolic? powiatu i okr?gu swego nazwiska, miejscem posiedze? rady opieku?czej zak?ad�w dobroczynnych.

Po?o?enie Lipna z trzech stron otoczone bagnist? rzek? Mie?, a z czwartej po?udniowej os?onione dosy? wysokim wzg�rkiem, naprowadza na my?l, ?e pierwsi jego mieszka?cy szukali tu bezpiecze?stwa przed napadami nieprzyjaznych s?siad�w poga?skich Prusak�w, a p�?niej chciwych zdobyczy Krzy?ak�w. Jako?, kiedy obecnie po osuszeniu bagien, po wyniszczeniu g?stych

pod samo miasto ju? w naszym wieku podchodz?cych las�w, po wykrudowaniu cierni i leszczyny na g�rze zwanej dot?d ksi??ym laskiem, po przeprowadzeniu drogi szosowej od P?ocka przez Sierpc, Sk?pe, Lipno i Kik�?, na Lubicz do Torunia, po wzmocnieniu glin? w wielu miejscach piaszczystej drogi, trudny jest jeszcze z niekt�rych stron przyst?p do Lipna dla naprzemian sypkiego piasku, gliny i wzg�rk�w; to dawnemi czasy miejsce to z samej natury pos?u?y? mog?o za schronienie przed najezdnikami. Dzi? miasto dzieli si? na Stare i Nowe.

 

Stare-Miasto sk?ada si?:

a) z ma?ego w kwadrat rynku otoczonego drewnianemi o murowanych facya- tach domkami, w rz?dzie kt�rych pierwsze zajmuje miejsce ratusz ca?y murowany, o pi?trze, z zegarem na drewnianej wie?y, obejmuj?cy kancellary? magistratu, kass? miejsk?, odwach i mieszkanie dla burmistrza,

b) z ulicy Sk?pskiej, zwanej teraz Jak�bsk? na cze?? Jak�ba Zieli?skiego, kt�ry b?d?c tu burmistrzem przez lat kilkana?cie przed rokiem 1830, gorliwie stara? si? o polepszenie miasta. Dowodem tego s? splantowanie, wybrukowanie rynku i ulic, usypanie grobli prowadz?cej do Karnkowa, i uporz?dkowanie g�ry pod tytu?em ?w. Antoniego, wystawienie na niej statui tego ?wi?tego i osadzenie drzewami, co wymaga?o usilnej pracy i nie ma?ych koszt�w. Tu jeszcze nale?? ulice: M?y?ska, ?ydowska, P?ocka, Kozia, i kilka pomniejszych wa?kich, krzywych i bez bruku.

 

Nowe-Miasto

ci?gnie si? ku po?udniowi poza g�r? ?w. Antoniego. W dzielnicy tej, odznaczaj?cej si? porz?dkiem i domami murowanemi, pierwsze trzymaj? miejsce trzy jednopi?trowe kamienice, w kt�rych mieszcz? si?: Bi�ro naczelnika powiatu, s?d pokoju okr?gu lipnowskiego i kassa powiatowa. Ulice w tej cz??ci szerokie, proste, brukowane. Najokazalsza z nich Aleksandrya, zwana dawniej drog? Maliszewsk?. Przy niej to le?? wymienione trzy kamienice i kilka parterowych zaj?tych na aptek?, dwie cukiernie, trzy handle win, r�?nych napoj�w, korzeni i t. p. W po?udniowej cz??ci miasta na dwumorgowym, piaszczystym placu, nale??cym do miejscowego szpitala, odbywaj? si? ma?o znacz?ce jarmarki na konie, byd?o i trzod? chlewn?;

W stronie p�?nocnej poza stawem s? rozrzucone domy drewniane, stodo?y i inne zabudowania gospodarskie rolnik�w miejskich. Tu tak?e szuka pomieszkania klassa wyrobnik�w i biedniejszych rzemie?lnik�w. Bagniste ??ki pod ?cianami Lipna, przerzyna ma?a rzeka Mie? wyp?ywaj?ca z jezior sk?pskich, w?asno?ci znanego w naszem pi?miennictwie Gustawa Zieli?skiego.

Zasilana przez liczne ?r�d?a i strumyki, wed?ug ?wiadectwa akt miejscowych z roku 1768, zdolna by?a sp?awia? drzewo z bor�w lipnowskich do Wis?y, dzi? dla ma?ej wody i kr?tego koryta u?atwia? komunikacyi nie mo?e. Jednak?e, nawet przy najwi?kszej posusze, porusza m?yn o trzech gankach przy drodze kikolskiej zbudowany, a podczas wiosny i jesieni o?ywia nadto tartak o jednej pile. Opr�cz wspomnionego m?yna, jest poza miastem drugi i sze?? wiatrak�w.

W roku 1800, jak ?wiadczy cytowany przez Gawareckiego, Holsche, Lipno mia?o dom�w 88, od tej pory znacznie si? podnios?o. W roku 1826 ju? ich liczy?o 232, wszystkie prawie w pruski mur, w tym?e roku by?o mieszka?c�w 2,934, mi?dzy temi 835 ?yd�w. W ko?cu roku 1859 wedle wiadomo?ci udzielonej mi przez miejscowy magistrat, by?o tu dom�w murowanych 31, drewnianych 276, razem 307, mieszka?c�w znajdowa?o si?:

 
1. Katolik�w m??czyzn 968, kobiet 1005,
2. Ewangelik�w m??czyzn 228, kobiet 214,
3. Starozakonnych m??czyzn 995, kobiet 1102,
                                                  w og�le 4512.

Dochody miejskie czyni?y w roku 1806 z?p. 4,509. W roku 1819 podnios?y si? do 8,367, a w roku 1858 do 33,640. R?kodzielni w Lipnie nie ma, rzemie?lnicy za? s? nast?puj?cy:

lp.	nazwa rzemios?a	liczba
1	bednarz	10
2	bia?osk�rnik	1
3	czapnik	9
4	cie?la	6
5	farbiarz	2
6	garbarz	11
7	introligator	1
8	kominiarz	2
9	kotlarz	2
10	kowal	4
11	krawiec	35
12	ku?nierz	5
13	lakiernik	2
14	malarz	3
15	m?ynarz	9
16	mydlarz	3
17	mularz	5
18	piekarz	12
19	powro?nik	4
20	siodlarz	4
21	?lusarz	4
22	rze?nik	14
23	szklarz	4
24	stelmach	3
25	szewc	78
26	stolarz	12
27	tokarz	2
28	zdun	6

 

 

Jest tu jeszcze browar i fabrykanci cykoryi, octu, oleju, waciarze, piernikarze

i t. d. Wszyscy powy?ej wyliczeni, wraz z czeladnikami i terminatorami, kt�rych do pomocy utrzymuj?, nale?? do w?a?ciwych cech�w zostaj?cych pod zarz?dem starszy cli, obowi?zanych sk?ada? rachunki magistratowi ze skrzynek, czyli lad cechowych. ?ydzi prawie wszyscy trudni? si? handlem. Opr�cz biura naczelnika powiatu, s?du pokoju i magistratu, jest tu urz?d pocztowy, kancellarya naczelnika ?andarmeryi, rewizor skarbowy, dw�ch rejent�w, trzech lekarzy i t.p.

Przywilej udzielony mieszka?com Lipna przez kr�la W?adys?awa Jagie??? wskazuje, ?e miasto mia?o w gruntach znaczn? rozleg?o??, gdy? 60 w?�k. Kamellarya posiada?a 5 rumunk�w, 4 karczmy, m?yn i tartak. Pr�cz tego nale?a? do mieszczan b�r pod Jastrz?bie, z kt�rego, gdy okrom w?asnej potrzeby najpi?kniejsze drzewo sp?awiali do Gda?ska mimo zakaz�w zwierzchno?ci staro?ci?skiej, Stanis?aw August w roku 1768 nagania surowo ich chciwo?? i poleca stosowa? si? do rozporz?dze? zwierzchno?ci staro?ci?skiej, kt�rej by?o obowi?zkiem wyznacza? drzewo na opa? i budowle. Poleca nadto Ignacemu Zboi?skiemu, kasztelanowi p?ockiemu, staro?cie lipi?skiemu, wyci?te przez wykraczaj?cych drzewa sprzeda?, i pieni?dze na korzy?? miasta obr�ci?.

Obecnie Lipno ma obszerno?ci w?�k 49 i morg�w 28, z tych w gruntach ?ytnich w?�k 28, w ??kach 3 � , w ogrodach 2�, w wydmach i nieu?ytkach w?�k 6, reszt? zajmuj? budowle, pastwiska i wody. Propinacya dawniej nale?a?a do starostwa, w�jtostwa i probostwa. Gdy jednak wkrada?y si? nadu?ycia, st?d wyradza?y k?�tnie i skargi, kr�l pruski w roku 1804 odda? j? miastu z warunkiem utrzymywania 4 karczem i op?acania kanonu po talar�w 160 rocznie, zabraniaj?c sprowadza? w�dki i piwa z za obr?bu miasta. Tym to sposobem probostwo straci?o znaczny doch�d, a i miasto nie d?ugo ci?gn??o zyski z propinacyi, gdy? skoro domy karczemne, kt�re restaurowa? by?o obowi?zkiem mieszczan, ruinie uleg?y, prawo propinacyi przesz?o na w?asno?? rz?du. Dzi? Lipno boru, ani nawet krzew�w i zaro?li nie posiada. Obywateli, czyli cz?stkowych w?a?cicieli grunt�w, jest tu oko?o 90, to te? gospodarstwo ich na niskiej znajduje si? stopie. W braku odpowiednich pa?nik�w, wo?�w nie chowaj? wcale, kr�w i owiec bardzo ma?o, oko?o uprawy roli pracuj? ko?mi.

Lipno le?y w odleg?o?ci od miasta P?ocka i Torunia po mil 6, od Dobrzynia nad Wis?? i Sierpca po mil 4, od W?oc?awka i Nieszawy po mil 2, od Kiko?a i Sk?pego po 1�. Z powodu tak bliskich miast, handel w Lipnie ma?y, jarmarki ma?o znacz?ce, targi tylko co pi?tek na zbo?e i wiktua?y o?ywione. Spodziewa? si? jednak nale?y powi?kszenia handlu w Lipnie, skoro si? po??czy zaprojektowan? drog? bit? z W?oc?awka w kiera, a ten za po?rednictwem uplanowanej drogi ?elaznej, stanie si? przedmie?ciem miasta Warszawy i innych zagranicznych.

 

KO?CI�? PARAFIALNY

o?ci�? parafialny w Lipnie jest murowany, lecz w jakiej epoce, czyjem staraniem i nak?adem, wy?ledzi? trudno. Najdawniejsza wizyta dzieka?ska z roku 1775 ju? powiada. �Kto by ten ko?ci�? budowa? nie masz wiadomo?ci, poniewa? erekcyi przy tym ko?ciele nie masz". Z jego jednak struktury i trwa?o?ci wnosi? mo?na, ?e nale?y do tych dom�w bo?ych, kt�rych zbudowanie zwykle przypisuj? krzy?akom. Wspomniana wizyta g?osi, ?e ,,znaki konsekracji s?; kiedy za? by? i przez kogo konsekrowany, nie mo?na si? dowiedzie?, i od ludzi ?adnego na to nie masz dowodu." Dzi? i tych znak�w dojrze? nie mo?na, a pami?tka po?wi?cenia obchodzi si? razem z ko?cio?em katedralnym p?ockim w pierwsz? niedziel? pa?dziernika. Budowa ko?cio?a tutejszego prosta, powa?na i trwa?a, nigdzie nie ujrzysz rys�w, kszta?t jego staro?wiecki, bo i on sam dawny, i bardzo dawny, pami?ta kilka st�leci. Jest w formie r�wnoleg?oboku, d?ugi na ?okci 60, szeroki w g?�wnej nawie ?okci 29, wysoki w murach pod dach na ?okci 18. Cz??? kap?a?ska (presbyterium), w kt�rej wznosi si? wielki o?tarz i dwa boczne, o 10 ?okci w??sza, zako?cza si? p�?kolem, w kt�rem poza wielkim o?tarzem mie?ci si? zakrystya. O?tarzem wielkim jest obr�cony ku wschodowi, a drzwi g?�wne s? od zachodu, pod wie?? wspart? na dw�ch grubych podstawach, z kt�rych jedna z zachodni? ?cian? ko?cio?a stanowi jedn? ca?o??, druga rogiem p�?nocnym wystaje na ulic? z rynku Starego na Nowe-Miasto prowadz?c?. Wie?a maj?ca wzd?u? i szerz po 14 ?okci, wysoka w murach na st�p 80, jak niesie miejscowe podanie, mia?a by? pierwiastkowo daleko wy?sza, lecz gdy dla braku pokrycia zacz??a si? w g�rnych cz??ciach rysowa?, mieszka?cy uprzedzaj?c ruin? znaczn? jej cz??? rozebrali, a chc?c niejako wynagrodzi? t? jedyn? ozdob? w dole zbudowanego miasta, przystroili j? w piramidaln? kopu?? z drzewa, blach? ?elazn? pokryt?, z drewnianym bia?? blach? powleczonym na wierzcho?ku krzy?em. Wszystko to jednak bez smaku i proporcyi z ca?o?ci? ?wi?tyni, jak gdyby, (?e u?yj? wyra?enia miejscowego) wst??k? przypi?? do ko?ucha.

Pr�cz drzwi wielkich pod wie?? s? jeszcze trzy wej?cia do ko?cio?a:

1) przez zakrysty?,

2) od strony po?udniowej, tylko podczas wielkiego nat?oku ludu na missy? albo jubileusz otwierane,

3) od strony p�?nocnej przez przysionek, zwany w wielu miejscach babie?cem, a tu krucht?, dosy? obszerny, wsp�?cze?nie z g?�wnym gmachem wzniesiony.

O takich samych rozmiarach, w stronie przeciwleg?ej, ??czy si? z ko?cio?em kaplica dawniej ?w. Doroty, p�?niej archiwum akt miejskich, a dzi? mieszcz?ca o?tarz ?w. Barbary, dlatego te? patrz?cemu z wie?y, ?wi?tynia ta przedstawia si? w kszta?cie krzy?a. Grubo?? mur�w wzmocnionych od strony zewn?trznych 10 silnemi szkarpami, zdaje si? wskazywa?, ?e przeznaczeniem ich by?o d?wiga? odpowiednie gmachowi murowane sklepienie, kt�rego tu przecie? nie by?o nigdy. Wizyta wy?ej powo?ana ubolewa, ?e �ko?ci�? lipi?ski jest bardzo w pod?ym stanie, du?ej reperaeyi potrzebuje, wewn?trz potrzeba ?ciany wytrynkowa? (sic), gzyms�w nadmurowa? i wybieli?. Sufit w mniejszym ch�rze zreperowa?, w wielkim ca?y nowy da?, bo go nie masz. W roku 1819 dano z desek w kszta?cie ?uku podbitk?, kt�ra przez ?nieg i zaciekanie zrujnowana, grozi niebezpiecze?stwem zgromadzonym na modlitw?. Pod?oga w obydw�ch nawach jest z desek, tylko za balustrad? przed wielkim o?tarzem z ceg?y, po?o?ona w roku 1859 w miejsce dawnej nier�wnej. Ko?ci�? ten o?wieca 11 wysokich okien, cztery w ma?ym ch�rze, siedm w du?ym, dlatego te? mimo ?cian brudnych i nieg?adkich, ?wi?tynia ta jest jasna i weso?a. W kaplicy ?w. Barbary s? nie wielkie dwa okna. Dach podczas ostatniej restauracyi, jak wskazuj? ?lady na ?cianie wie?owej, znacznie zni?ony, przez co utraci? cech? staro?ytno?ci, dzi? pokryty dach�wk? karpiast?, wymaga naprawy. W miejscu ??czenia si? naw, wystaje nad dach ma?a wie?yczka z sygnaturk?. O?tarzy jest siedem, wszystkie architektonicznie z drzewa budowane, rze?b?, farbami i z?otem ozdobione. Wielki o?tarz, jak m�wi?, dawnemi czasy sprowadzony z ko?cio?a ksi??y Bernardyn�w w Sk?pem, zbudowany w stylu dawnym rzymskim (a?ur) z bocznemi filarami, ca?y rze?biony i poz?acany. W nim g?�wny obraz przedstawia Wniebowzi?cie Naj?wi?tszej Maryi Panny, jako tytu? ko?cio?a, na zasuwie ?wi?ty Jan ewangelista, po bokach kilka snycerskiej roboty naturalnej wielko?ci ffarur, wyobra?aj?cych symbole zas?ug Naj?wi?tszej Maryi Panny, ?wi?tych Piotra i Paw?a, i innych obojej p?ci. W g�rnej kondygnacyi rze?ba po?r�d ma?ych figurek Anio?�w i ?wi?tych, i mn�stwa ozd�b drobiazgowych, przedstawia Tr�jc? Przenaj?wi?tsz?. Inne o?tarze przedstawiaj? obrazy w presbyterium ze strony ewangelii, ?w. Micha?a Archanio?a z ?w. Stanis?awem Biskupem na zasuwie, po stronie episto?y ?w. Anny.

Wchodz?c z kruchty do ch�ru du?ego, na stronie lewej przy ambonie, spostrzegamy o?tarz ?w. Antoniego z zasuw? ?wi?tych Kryspin�w, na prawej ?wi?tych J�zefa i Jana Nepomucena, a przy kaplicy ?w. Barbary, o?tarz po?wi?cony czci Pana Jezusa ukrzy?owanego, kt�rego wizerunek mie?ci si? za zasuw? z wyobra?eniem ?w. Miko?aja Biskupa.

Na wszystkie o?tarze pr�cz wielkiego, ?wiece, lampy, bielizn? i. t. p. dostarczaj? bractwa, od dawnych czas�w istniej?ce pod wezwaniem ?wi?tych, w sze?ciu bocznych o?tarzach wyobra?onych.

O?tarze, opr�cz ?w. Barbary, s? struktury wcale nie z?ej, ?wie?o w latach 1853 i 1855 kosztem parafian, za staraniem ksi??y wikaryusz�w Ferdynanda Iwaczkowskiego i J. Nizwantowskiego, odmalowane i poz?ocone. Obrazy w nich p?dzla miernego.

W kaplicy, w miejsce dotychczasowej mensy, bractwo z dobrowolnych sk?adek zamierza wystawi? o?tarz nowy z cyboryum, kt�reby podczas uroczysto?ci Wielkotygodniowych, lub restauracyi, pos?u?y?o do zachowania Naj?wi?tszego Sakramentu. Organ na ch�rze przy drzwiach wielkich na czterech filarach opartym, o 4 oktawach bez peda?u, by? w dobrym stanie, dop�ki przez uderzenie piorunu dnia 1 czerwca roku zesz?ego nie zosta? nadwer??ony z tem wszystkiem po ma?ej naprawie niekt�rych g?os�w, oczekuj?c gruntownej reperacyi, zach?ca pobo?nych do modlitwy. Pomnik�w, nagrobk�w, lub jakichkolwiek napis�w trwa?ych, nie masz tu ?adnych. Na wie?y s? 4 dzwony, z kt�rych 2 wi?ksze Ferdynand i J�zef, by?y przelane i po?wi?cone przez Biskupa ?ubie?skiego w roku 1853, staraniem ks. Iwaczkowskiego. Zakrystya przy tym ko?ciele nader uboga.

Monstrancya srebrna z napisem: �Fundator Kacper Mroci?ski roku 1751," taka? puszka do kommunikant�w, trzy kielichy r�wnie? ze srebra, jeden z figurkami na podstawie, z napisem u do?u �Gregorius Gabryelowicz parochus S?upensis Ecclesiae Lipnensi donavit A. D . 1668," ca?y poz?acany, drugi mniejszy w po?owie poz?acany, bez daty, trzeci tylko wewn?trz z?ocony z cyfr? X. A. W. 1848, i krzy? do r?ki na processye srebrny z promieniami bez napisu, oto ca?a argenterya.

Bielizna, ornaty i. t. p. swojem ub�stwem wzbudzaj?c politowanie, niepochlebne daj? wyobra?enie o kobietach tutejszych, kt�re zarzuciwszy zwyczaje skromnych prababek troskliwych o bogactwo apparat�w ko?cielnych, stroj? si? same, wyrabiaj? pi?kne woreczki, czapeczki, poduszeczki i t. p. haftuj? drobiazgi, a dom bo?y istne przedstawia lekcewa?enie i pogard?. W roku zesz?ym z daru kilku os�b i Arcybractwa Adoracyi Naj?wi?tszego Sakramentu, przyby?o ornat�w nowych 6, kapa czarna, alba, kilka komeszek i. t. p. lecz wszystko z lekkiej materyi, przy cz?stem u?ywaniu na d?ugo? wystarczy? Da?by B�g, aby nasze parafianki, chcia?y poj?? swe pos?annictwo i stara?y si? zas?u?y? na pi?kne miano p?ci pobo?nej!

Odpust�w odbywa si? corocznie 7, na Wniebowzi?cie Matki Boskiej, na ?wi?t? Ann?, ?w. Micha?, ?w. Miko?aj, ?w. Barbar?, ?w. J�zef i ?w. Antoni. Czterdziesto-godzinne nabo?e?stwo z pierwszych dni czerwca, jak chcia?y mie? rozporz?dzenia ksi?cia biskupa Poniatowskiego, ks. Biskup Pra?mowski przeni�s? na niedziel? przewodni? i dwa dni po niej nast?puj?ce, jako stosowniejsze i dla ksi??y i dla ludu. Biblicteki przy tym ko?ciele, opr�cz kilku tom�w Kommentarza Cornelii a Lapide, niema wcale.

Cmentarz otaczaj?cy dopiero opisany ko?ci�?, tak jest opuszczony, ze smutek i politowanie wzbudza w przechodniu dobrze my?l?cym, jakiegokolwiek by?by on wyznania. Tu od najdawniejszych czas�w do roku 1830 grzebano cia?a zamo?niejszych parafian, przez co uformowa? si? znaczny wzg�rek tak, ?e powierzchnia ca?ego cmentarza wy?sza jest od przyleg?ych ulic na dwa ?okcie i wi?cej�, tu, jak ?wiadczy liber mortuorum w latach 1763, 1782 a ostatecznie w 1842, by?o og�lne pochowanie ko?ci wydobytych cz??ciowo z ziemi i sklep�w ko?cielnych, tudzie? z cmentarza dawniej ?w. Barbary sprowadzonych, skutkiem czego ca?y plac otaczaj?cy ko?ci�? zas?any jest szcz?tkami nieboszczyk�w. Jako w miejscu najspokojniejszem, najwi?cej grzebano na rogu wynios?ego cmentarza od strony po?udniowo-wschodniej, nad drog? prowadz?c? z miasta do zabudowa? pleba?skich, ?e za? ogrodzenia tu od wielu lat nie by?o, a ?ciana wywy?szonego cmentarza przez przeje?d?aj?cych ci?gle si? narusza, przeto codziennie przedstawia si? tu widok bolesny budz?cy politowanie nad rozrzuconemi po drodze szcz?tkami dawnych mieszka?c�w tutejszej parafii, a oburzenie na oboj?tno?? i gnu?no?? ?yj?cych, kt�rzy jedz?c chleb zapracowany r?k? praojc�w, ?a?uj? okruszyny na pokrycie ich ko?ci. Darowa? mo?na biednym i na wsiach mieszkaj?cym, ale mieszka?c�w samego miasta, potomk�w rodzin od wiek�w tu osiad?ych, ludzi zamo?nych i niby wiele dla ulgi cierpi?cej ludzko?ci czyni?cych, karci?by trzeba, a najwi?cej tych, kt�rzy nad tem czuwa? powinni z obowi?zku. W roku up?ynionym, na usilne pro?by i nalegania, parafianie ofiar? i prac? otoczyli cmentarz z trzech stron murem z kamienia polowego na glin?, nim jednak doko?czenie nast?pi, wiele czasu up?ynie.

 

CDN

 

WST?P

Chcia?bym prosi? o potraktowanie poni?szego tekstu jako swoistego prezentu gwiazdkowego, kt�rym obdarowuj? sta?ych go?ci portalu. Wst?p jest zaledwie fragmentem moich najnowszych odkry? genealogicznych na temat historii rodu Wysockich h.Ogo?czyk oraz epizod�w powstania 1863r.

 

            Czy Adam Asnyk, polski poeta, dramatopisarz, cz?onek Rz?du Narodowego w czasie powstania styczniowego mia? jakiekolwiek zwi?zki z Golubiem, Dobrzyniem, Dulskiem i innymi miejscowo?ciami w nadgranicznym pasie ziemi dobrzy?skiej?

Z genealogicznego punktu widzenia oczywi?cie, ?e tak. Co prawda, by? jeden zwi?zek, ale za to, jaki? Cho? kr�tkotrwa?y i tragiczny, moim zdaniem godny nie jednej opowie?ci.

Opisywana historia mia?a sw�j pocz?tek 24 kwietnia 1855 r. w parafialnym, drewnianym ko?ci�?ku pw. Wniebowzi?cia Naj?wi?tszej Marii Panny w Dulsku (w obecnym powiecie golubsko-dobrzy?skim). O godzinie pierwszej po po?udniu na ?lubnym kobiercu stan?li Teofil Wawrzyniec Kaczorowski, lat 25, syn J�zefa i Agnieszki z Sztein�w, m?ody doktor medycyny praktykuj?cy w nieodleg?ym, ale le??cym po pruskiej stronie granicy, Golubiu. Wybrank? jego serca by?a Franciszka Aniela Wysocka h.Ogo?czyk, lat 22, c�rka Nepomucena i Ludwiki Kracer. Przed siedmiu laty, po ?mierci ojca, Franciszka znalaz?a bezpieczne schronienie w?r�d familii i zamieszka?a w folwarku Wilczewo, wchodz?cym w sk?ad d�br dulskich nale??cych do rodu Wysockich h.Ogo?czyk. K?opoty zdrowotne jej opiekuna � przyrodniego brata zmar?ego ojca powodowa?y cz?ste wizyty lekarskie, kt�re zapewne skutkowa?y nie tylko udzielaniem pomocy medycznej choremu, ale te? stwarza?y mo?liwo?? spotkania si? przysz?ych ma??onk�w.

M?ode ma??e?stwo Teofila i Franciszki Kaczorowskich zamieszka?o w Golubiu, gdzie Teofil prowadzi? prywatn? praktyk? lekarsk?. W roku nast?pnym przysz?o na ?wiat ich jedyne  dziecko Teofila Zofia Stanis?awa, trzech imion, Kaczorowska. Matka zaj??a si? wychowywaniem jedynaczki, a ojciec poza prac? zawodow? wda? si? w wir pracy publiczno- patriotycznej prowadzonej przez mieszka?c�w pogranicza prusko-rosyjskiego.

Ju? w pa?dzierniku 1857 r. aktywnie pomaga? pogorzelcom. Wobec zbli?aj?cej si? zimy utworzy? komitet pomocowy. Uczestniczy? w zbi�rce pieni?dzy, ?ywno?ci i ubra?, a nawet zorganizowa? koncert charytatywny, wszystko na rzecz pogorzelc�w zza Drw?cy. W�wczas s?siedni Dobrzy? zosta? niemal ca?kowicie zniszczony, od po?aru piekarni spali?o si? 91 budynk�w mieszkalnych. W 1862 r. nielegalnie przekracza? granic? i od okolicznych w?a?cicieli maj?tk�w ziemskich przyjmowa? i przewozi? do Golubia pieni?dze na utworzenie tzw.funduszu ?elaznego, nowo za?o?onego Towarzystwa Rzemie?lniczego, kt�re p�?niej przemianowano na Bank Ludowy. Po wybuchu powstania styczniowego udziela? schronienia oraz pomocy medycznej chorym powsta?com. Jego aktywno?? na niwie patriotycznej nie pozosta?a bez echa w?r�d urz?dnik�w zaborczych zar�wno pruskich jak r�wnie? rosyjskich. Najprawdopodobniej, reperkusje popowsta?cze, kt�rych musia? by? ?wiadkiem, a zastosowane wobec cz?onka rodziny jego ?ony, mia?y wp?yw na podj?cie ostatecznej decyzji o wyprowadzce z Golubia. Jednocze?nie czuj?c si? na si?ach i zapewne b?d?c popychany ??dz? pracy na szerszym polu zawodowym, w 1864 roku wyprowadzi? si? z ?on? i c�rk? do Poznania, gdzie po niespe?na 20-tu latach dotar? do szczyt�w kariery zawodowej. Zosta? prezesem wydzia?u lekarskiego Towarzystwa Przyjaci�? Nauk w Poznaniu. Po opublikowaniu ponad 90-ciu prac naukowych sta? si? internist? znanym daleko poza granicami Prus. By? prekursorem pogl?du, ?e choroby dzi?se? i z?b�w pozostaj? w ?cis?ym zwi?zku z rozszerzaniem si? innych chor�b w ca?ym organizmie oraz by? gor?cym zwolennikiem leczenia gru?licy w sanatoriach.

Czytelniku, ode mnie tytu?em wprowadzenia to ju? wszystko, dalsze losy rodziny Kaczorowskich i Asnyk�w poznasz w tek?cie autorstwa Anety Kola?czyk, kt�ry za zgod? autorki mam przyjemno?? publikowa? na portalu.

Jednocze?nie kieruj? s?owa podzi?kowania dla Pani Anety za mo?liwo?? kontynuowania, rozpocz?tej moim skromnym wst?pem, podr�?y w niezwykle ciekawe, ale zarazem tragiczne losy dw�ch rodzin.

Redaktor, grudzie? 2013r.

 

I  POZOSTA?EM  SAM  � I  NOC  ?WIAT  PRZYKRY?A

 

Nie zostawi?em tutaj ?adnego dziedzica

Ani dla lutni mojej ani dla imienia

Imi? moje tak przesz?o jako b?yskawica

I b?dzie jak d?wi?k pusty trwa? przez pokolenia

 

To strofa pochodz?ca z najbardziej znanego poetyckiego testamentu romantycznego wieszcza. Umie?ci?am j? na pocz?tku moich rozwa?a? nie tylko dlatego, ?e ten, o kt�rym chc? m�wi? obra? sobie S?owackiego za mistrza i przewodnika, ale r�wnie? dlatego, ?e bardzo podobnie m�g?by brzmie? jego testament, gdyby takowy po sobie pozostawi?. Dlaczego najwybitniejszy liryk niepoetyckich czas�w wielbiony przez wsp�?czesnych i doceniany przez krytyk�w nie ?yje w zbiorowej pami?ci nast?pnych pokole?? Czy wszystko, co pozosta?o to napis: Adam Asnyk � poeta urodzony w Kaliszu w 1838 r., zmar? w Krakowie w 1897 r, umieszczony na bocznej ?cianie sarkofagu? Zostawi? po sobie dziedzica, kt�ry je?li nie zdo?a? ud?wign?? lutni m�g? chocia? ocali? imi? wielkiego poety. M�g?, ale tego nie zrobi?. ?ycie bowiem napisa?o inny scenariusz.

Wszystko zacz??o si? zim? 1874 roku podczas pobytu Asnyka w ukochanych Tatrach. Trzydziestosze?cioletni poeta wysoki, troch? pochylony o twarzy pod?u?nej i bardzo jasnych b??kitnych oczach, kt�re ?wieci?y spod p?owych, krzaczastych brwi jak dwie fosforyzuj?ce gwiazdy, silne w blasku i niemal fanatyczne w wyrazie wybra? si? na Giewont z profesorem Leopoldem ?wierzem i ksi?dzem Wawrzy?cem Sutorem. Podczas tej wycieczki, w przerwie na posi?ek poznali pozna?skiego lekarza Teofila Kaczorowskoiego i jego c�rk? Zofi?.

Wsp�lne jedzenie sprzyja rozmowie a temat�w nie brakuje. Medycyna, polityka (obaj panowie s? prawie w jednym wieku), udzia? w powstaniu styczniowym, w kt�rym Adam Asnyk, jako cz?onek Rz?du Narodowego bierze udzia? w nieudanym zamachu na wielkorz?dc? hrabiego Berga, Teofil Kaczorowski natomiast w Golubiu na Pomorzu udziela pomocy rannym w przygranicznym pasie, nara?aj?c si? na szykany obu zaborc�w. Prawdopodobnie by?a to jedna z przyczyn, dla kt�rych przeni�s? si? z rodzin? do Poznania. Obj?? tam stanowisko kierownika oddzia?u chor�b wewn?trznych w szpitalu Przemienienia Pa?skiego Si�str Mi?osierdzia. Panowie szybko przypadli sobie do gustu i postanowili kontynuowa? tak mi?o rozpocz?t? znajomo?? w dodatku m?odziutka Zofia wpad?a w oko poecie.

P�?niej wszystko toczy si? ju? do?? szybko. Asnyk sk?ada wizyt? Kaczorowskim, pan Teofil odwiedza Asnyka zapraszaj?c go na obiad.

W dalszej cz??ci nast?puj? wsp�lne wyprawy: wycieczka do Szmeksu, do Morskiego Oka przez Zawrat, wyjazd do Szczawnicy i rozstanie w Nowym Targu. Nie na d?ugo jednak, bo ?wi?ta Bo?ego Narodzenia w 1874 r Asnyk sp?dza w domu pa?stwa Kaczorowskich w Poznaniu. Wreszcie znalaz? swoje szcz??cie, o?wiadczy? si? i zosta? przyj?ty.

W pierwotnej wersji znanego wiersza Ranek w g�rach opatrzonej dedykacj?: Pannie Zofii do albumu Asnyk tak opisuje poznanie swej przysz?ej ?ony:

Pe?no ?ycia! Pe?no blasku!
Melodyjne szemrz? zdroje
A na jasnym tle obrazka
Wida? jeszcze go?ci dwoje

Dziewcz? siad?o na kamieniu
I wybieg?o w ?wiat oczyma...
Niby w sennem zachwyceniu
Skrzy?owane r?czki trzyma

Niby wzlecie? chce skrzydlata
Niby patrzy � niby marzy
A ta ca?a pi?kno?? ?wiata
Odb?ysn??a na jej twarzy

Tak, ?e trudno wiedzie? zgo?a
W kt�r? wzrok sw�j zwr�ci? stron??
Czyli goni? w lot doko?a
Wszystkie cuda roztoczone?

Czy zatrzyma? si? w zachwycie
Na twarzyczce tej uroczej
I podziwia? ich odbicie
Wprost w dziewcz?cia patrz?c oczy?

?lub znanego poety z Zofi? Kaczorowsk? odby? si? 4 listopada 1875 r. w Poznaniu w male?kim ko?cio?ku Przemienienia Pa?skiego (mieszcz?cym si? przy szpitalu, w kt�rym pracowa? Kaczorowski). Nazajutrz po ?lubie m?odzi ma??onkowie wyje?d?aj? do Krakowa. Ludzie m�wi? ?em odm?odnia? donosi ojcu trzydziestoo?mioletni Asnyk.

Pe?nia szcz??cia i rado?? z posiadania rodziny, kt�ra ju? nied?ugo si? powi?kszy towarzysz? poecie w tamtym okresie. Niestety nied?ugo. Szcz??cie ma??e?skiego po?ycia nie by?o mi przeznaczonem pisze Asnyk w Notatce biograficznej. Po niespe?na roku opu?ci?a mnie umieraj?c ?ona, pozostawiwszy mi na pociech? syna. W?odzio urodzi? si? w Poznaniu. M�j te?? by? doktorem, chcia? nad c�rk? czuwa? podczas s?abo?ci, wi?c tam pojecha?a i w tydzie? po przyj?ciu na ?wiat dziecka umar?a. Chore serce nie przetrwa?o ci??kiego przej?cia.

Zofia Asnykowa umar?a w po?ogu 16 pa?dziernika 1876. Zosta?a pochowana na cmentarzu zas?u?onych Wielkopolan na Wzg�rzu ?w. Wojciecha w Poznaniu.

Po ?mierci Zofii pa?stwo Kaczorowscy ca?? win? za t? tragedi? obarczyli zi?cia, a ca?? mi?o?? do swej jedynaczki przelali na nowonarodzone male?stwo, zatrzymuj?c wnuka u siebie. Asnyk znalaz? si? w k?opotliwym po?o?eniu. Wiedzia?, ?e musi jak najcz??ciej widywa? syna, ale jawna niech??, jak? okazywali mu te?ciowie czyni?a wyjazdy do Poznania niemi?ymi. W korespondencji z tego okresu wyra?nie wida?, ?e poeta broni? si? przed wizytami w domu pa?stwa Kaczorowskich. Pierwsze ?wi?ta Bo?ego Narodzenia po ?mierci ?ony sp?dzi? sam w Krakowie, nie chc?c swoj? obecno?ci? wywo?ywa? bolesnych wspomnie? i zak?�ca? szczeg�lnej atmosfery tych dni. Zdecydowa? si? odwiedzi? syna po nowym roku . 22 stycznia 1876 donosi ojcu:

Na pierwszym miejscu postawi? musz? podr�? do Poznania, w kt�rym bawi?em raptem dwa dni, nie mog?c przez d?u?szy czas potyka? si? z trudno?ciami nieuprzejmej uprzejmo?ci.

Z tego samego okresu pochodz? doniesienia o szybkim rozwoju, zdrowiu i sile ma?ego W?odzimierza. Asnyk nosi? si? z zamiarem zabrania syna do siebie, powtarza? to w listach do ojca wielokrotnie, mia? r�wnie? ?wiadomo??, ?e im d?u?ej z tym zwleka tym gorzej. Na szczeg�ln? uwag? zas?uguje list poety opatrzony dat? 12 kwietnia 1877 roku, w kt�rym czytamy:

Ojciec, kt�ry by z jakichkolwiek przyczyn pozostawi? na czas d?u?szy dziecko w cudzem r?ku, wyrzekaj?c si? nieod??cznych k?opot�w i trud�w, wyrzek?by si? zarazem najcenniejszych praw i pociech ojcostwa. Pozbawi?by si? dobrowolnie wszelkiego wp?ywu na pierwotne rozbudzenie m?odocianej duszy i pozosta?by obcym dla w?asnego dziecka, kt�re by si? kocha? jego nie nauczy?o. Bior?c dziecko do siebie w p�?niejszych latach, ju? by nie by? w mo?no?ci naprawi? jakie si? sta?o.

Asnyk doskonale wiedzia?, ?e powinien walczy? o syna, ?e w chwili gdy W?odzio zrozumie nienormaln? sytuacj? i zacznie zadawa? pytania odpowiedzi, jakie otrzyma b?d? mia?y na celu zaszczepienie w nim nienawi?ci do ojca. Pomimo to jednak zamiaru swego nie zrealizowa?. Dlaczego? Trudno na to pytanie odpowiedzie? jednoznacznie. Bior?c pod uwag? tryb ?ycia, jaki prowadzi? dotychczas mo?na snu? przypuszczenia, ?e ba? si? czy sprosta nowym obowi?zkom. By? mo?e uzna?, ?e brak kobiety, kt�ra zast?pi?aby W?odziowi matk? nie wp?ynie dobrze na jego rozw�j. Mia? ?wiadomo??, ?e w domu te?ci�w niczego synowi nie braknie. Mo?e zgodzi? si? na zaborcz? mi?o?? babki dla dobra dziecka. Mo?e...

Dzi? nikt nie odpowie na to pytanie. Pozostaj? tylko domys?y. W?odzimierz Asnyk zamieszka? z ojcem dopiero po ?mierci Franciszki Kaczorowskiej, Mia? w�wczas lat czterna?cie, nie by?o to ju? ma?e dziecko, ale dorastaj?cy m?ody cz?owiek z problemami, jakie miewaj? wszyscy ludzie w tym wieku. Nowa rzeczywisto?? w jakiej znale?li si? obaj przysz?a chyba zbyt p�?no by mogli zda? egzamin z trudnej sztuki wzajemnej mi?o?ci. Asnyk by? na szczycie s?awy, mia? za sob? lata sp?dzone w samotno?ci i zupe?ny brak poj?cia o problemach i potrzebach nastolatka. W?odzio zamieszka? z cz?owiekiem, kt�rego tak naprawd? nie zna? w smutnym, pozbawionym kobiecego ciep?a domu. Nie potrafili jak dwaj ?lepcy znale?? tej jednej drogi, kt�ra pozwoli?aby im si? spotka?. Bardzo pi?knie m�wi o tym Lucyna Kotarbi?ska: Serc swoich si? nie nauczyli. Nie ?yli razem, a kiedy si? zeszli nie umieli si? przeczyta?. ?ciany ich dusz nie przylega?y bezpo?rednio do siebie.

W?odzio dorasta w cieniu ojca, do jego tw�rczo?ci zachowuje dystans, a nawet ch?�d. Sam nie ma pomys?u na ?ycie, uczy si? s?abo, nie stawia sobie cel�w, nie ma idea?�w, buntuje si? te? przeciwko roli syna wielkiego Adama. Szkicuj?c sylwetk? typowego krakowskiego dekadenta z ko?ca XIX wieku mieliby?my obraz W?odzimierza Asnyka, siedz?cego w podrz?dnej knajpie i trawi?cego ?ycie na alkoholu i kartach.

Gra?, zaci?ga? d?ugi, kt�re ojciec wstydz?c si? pokornie p?aci? i korzystaj?c z pieni?dzy odziedziczonych po rodzinie matki ucieka? w ?wiat, jakby za czym? goni?c.

Na pytanie ojca Co z ?yciem dalej zrobi � powiedzia?, ?e nie uwa?a ?ycia za tak cenny dar, kt�rego nale?a?oby strzec bardzo. Jak si? sprzykrzy mo?na je przerwa?.

Asnyk czu? si? bezradny wobec syna i... te? ucieka?. Tak jakby w?r�d innej rzeczywisto?ci, w innym kraju, w?r�d innych ludzi mo?na by?o znale?? lekarstwo na ci?gle j?trz?c? ran?. Z jednej z takich podr�?y przywi�z? zal??ki tyfusu. Rozpocz??o si? powolne dobijanie do ostatniego ju? brzegu.

Na tamt? stron? ka?dy cz?owiek musi przej?? sam, ale ?atwiej rozstawa? si? ze ?wiatem gdy otoczeni jeste?my mi?o?ci? najbli?szych. Ostatnia droga poety pomimo pomocy i po?wi?cenia wielu ludzi by?a rozpaczliwie samotna.

Adam Asnyk umar? 2 sierpnia 1897 roku o godzinie �smej rano.

W?odzio pochowa? ojca. Co mo?na by?o sprzeda? sprzeda?, reszt? spali?. Got�wk? zabra? i wyjecha? do Pary?a. Gra?, a kiedy przegra? wszystko strzeli? sobie w ?eb.

M�g? Asnyk mie? swoje muzeum. M�g?, gdyby kto? zadba? o zabezpieczenie pami?tek po nim. Nie zrobi? tego syn. Nie zrobi?a tego r�wnie? przyjaci�?ka i powiernica poety Lucyna Kotarbi?ska. Dlaczego? Niech powie o tym sama.

Liczne adresy w artystycznych i kosztownych oprawach niekt�re, upominki, listy, depesze widzia?am w pustych ju? pokojach Asnyka, ju? po jego odej?ciu z tej ziemi, walaj?ce si? w kurzu i pyle(...)

(...) Bo tak ju? chcia?o mie? prawo Bo?e,

?e i grzech na co? przyda? si? mo?e... m�wi?a w kt�rym? z wierszy Narcyza ?michowska. Czemu? o tym zapomnia?am, kiedy b?d?c sama w mieszkaniu Asnyka, patrzy?am na szeregi paczek powi?zanych list�w, kt�rych jednak ruszy? nie ?mia?am, bo cudze. Grzech by?by si? przyda? i by? usprawiedliwiony.

Imi? moje tak przesz?o jako b?yskawica
I b?dzie jak d?wi?k pusty trwa? przez pokolenia.

Historia poka?e, ?e podobny los spotka jeszcze niejednego tw�rc?. Jeszcze wiele razy bezmy?lno?? najbli?szych zniszczy narodowe dziedzictwo.

Aneta Kola?czyk, Asnykowiec 2004